Yapay Zekâ Çağında Çeviri Etiği: Yeni Sorular

Çeviri etiğinin klasik ilkeleri — gizlilik, tarafsızlık, yeterlilik, doğruluk — yerinde duruyor. Değişen şey, bu ilkelerin uygulandığı ortam. Yapay zeka çeviri etiği tartışması da tam burada başlıyor: eski ilkeler yeni araçlara nasıl uygulanacak?

İçindekiler

Bu yazının amacı cevap vermek değil, soruları düzgün kurmak. Alan hızla değişiyor; bugün kesin görünen bir yanıt, bir yıl içinde geçersiz olabilir. Temkinli olmak, bilgi eksikliğini itiraf etmek anlamına gelmez; olgunlaşmamış bir tartışmada dürüst davranmak anlamına gelir.

Aşağıda altı başlık var. Her birinde birkaç açık soru duruyor. Kurumunuzun bu sorulara verdiği cevap, tedarik politikanızın da çerçevesini oluşturur.

Neden yeni bir tartışma?

Çeviri teknolojisi üzerine yazılmış literatürün önemli bir bölümü, büyük ölçekli dil modellerinin yaygınlaşmasından önce üretildi. Bu yazı dizisinin temel kaynağı olan Pietrzak ve Kornacki’nin çalışması 2021 tarihlidir ve odağını bilgisayar destekli çeviri araçlarına verir. Sonraki dönemde ortaya çıkan araçlar için doğrudan bir değerlendirme sunmaz.

Bu bir eksiklik değil, bir zaman farkıdır. Ama sonucu şudur: elimizdeki akademik çerçeve, yeni araçların etik sorularını doğrudan yanıtlamaz. Kitaptaki tespitleri yeni bağlama taşırken temkinli olmak gerekir.

Öte yandan tartışmanın kökleri eskidir. Makine çevirisinin kullanımına ilişkin veriler on yıldan uzun süredir toplanıyor; 2012 tarihli bir sektör araştırmasında serbest çevirmenlerin yüzde 55’inin makine çevirisini en az bir kez denediği bildirilmiştir (DePalma 2012). Yani soru yeni değil; ölçek ve yaygınlık değişti.

Bu tarihsel süreklilik önemlidir, çünkü tartışmayı sıfırdan kurmak zorunda olmadığımızı gösterir. Gizlilik, sorumluluk ve ücret başlıkları makine çevirisi bağlamında yıllardır konuşuluyor. Yeni olan, bu soruların artık istisnai değil olağan işlerde de sorulması.

Şeffaflık: kullanıldığı söylenmeli mi?

İlk ve en somut soru bu. Bir çeviri sürecinde otomatik araç kullanıldıysa, müşterinin bunu bilmesi gerekir mi?

Lehte argüman basit: müşteri satın aldığı hizmetin nasıl üretildiğini bilme hakkına sahiptir; ayrıca kullanılan araç, belgenin dışarı çıkıp çıkmadığını da belirler. Aleyhte argüman ise şudur: hiçbir sektör kullandığı her aracı beyan etmez; önemli olan sonucun kalitesidir.

Uygulamada sektör orta yola doğru ilerliyor gibi görünüyor: aracın adı değil, sürecin niteliği bildiriliyor. “Bu iş insan çevirisidir”, “bu iş makine çevirisi sonrası düzeltmedir” ayrımı hem fiyatlandırmayı hem beklentiyi netleştirir.

Açık kalan soru şu: bu bildirim gönüllü bir iyi uygulama mı olmalı, yoksa sözleşmeye yazılan bir yükümlülük mü? Bugün için cevap tarafların anlaşmasına bağlı.

Şeffaflığın bir de ters yönü vardır: alıcı tarafın kendi beklentisini açıkça söylemesi. “Otomatik araç kullanılmasın” talebi sözleşmede yazmıyorsa, tedarikçinin bunu tahmin etmesi beklenemez. Belirsizlik iki tarafta da aynı sonucu doğurur; kimse yanlış yapmadan yanlış bir sonuç ortaya çıkar.

Sorumluluk kimde?

Bir çeviri hatası zarara yol açtığında sorumluluk zinciri hep aynı yerde bitiyordu: metni teslim eden taraf. Otomatik araçlar bu zincire yeni aktörler ekliyor ve soru karmaşıklaşıyor.

Aktör	Rolü	Açık kalan soru
Çevirmen	Metni teslim eder	Öneriyi kabul etmek ne ölçüde kendi kararıdır?
Çeviri sağlayıcısı	Süreci kurar, aracı seçer	Araç seçiminden doğan risk kime aittir?
Araç sağlayıcısı	Modeli ve arayüzü sunar	Çıktı kalitesi için hangi taahhüdü verir?
Müşteri	Süreci ve süreyi belirler	Ucuz ve hızlı seçenek talep etmenin payı nedir?

Bugünkü uygulamada cevap büyük ölçüde birinci satırda kalıyor: teslim eden sorumludur. Bu, sözleşmelerin yazılış biçiminden kaynaklanıyor. Sorumluluğun aktörler arasında nasıl dağıtılacağı ise henüz yerleşmiş bir uygulamaya kavuşmuş değil.

Girdi verisi ile eğitim verisi ayrımı

Veri tartışmasında iki farklı soru sık sık birbirine karışır. Birincisi: gönderdiğim metin işlendikten sonra saklanıyor mu? İkincisi: saklanan metin hizmetin geliştirilmesinde kullanılıyor mu?

Bu iki sorunun cevabı farklı olabilir. Bir sağlayıcı metni geçici olarak saklayıp geliştirmede kullanmayabilir; bir başkası hiç saklamadığını söylerken günlük kayıtlarında metin parçaları tutuyor olabilir. Bu yüzden sorular ayrı ayrı sorulmalı ve cevaplar yazılı alınmalıdır.

Etik açıdan asıl mesele rıza zinciridir. Çeviriye gönderilen metnin içindeki kişilerin — dilekçedeki tanığın, rapordaki hastanın — böyle bir kullanım için rızası yoktur ve alınması çoğu zaman mümkün değildir. Metnin sahibi olan kurum, kendi adına karar verebilir; metinde adı geçen üçüncü kişiler adına veremez.

Bu, teknolojiden bağımsız bir ilkedir ve yeni araçlarla birlikte daha görünür hâle gelmiştir.

Emek, ücret ve post-editing

Otomatik araçların en tartışmalı etkisi ücret tarafındadır. Makine çıktısını düzelterek çalışmak yaygınlaşınca, bu işin nasıl fiyatlanacağı sorusu ortaya çıktı.

Sorun şu ki düzeltme yükü sabit değildir. Kalıp cümlelerden oluşan bir teknik kılavuzda makine çıktısı büyük ölçüde kullanılabilir olabilir. Üslubun taşıyıcı olduğu bir pazarlama metninde ya da terminolojinin hassas olduğu bir sözleşmede aynı çıktı, baştan çevirmekten daha uzun sürebilir.

Sabit bir indirim oranı uygulamak bu değişkenliği görmezden gelir. Daha sağlıklı yaklaşım, düzeltme yükünü küçük bir örneklemle ölçmek ve fiyatı bu ölçüme bağlamaktır. Bu yöntem hem alıcı hem tedarikçi için öngörülebilirlik sağlar.

Açık kalan soru daha derindir: verimlilik artışının kazancı zincirin hangi halkasında kalacak? Bu, teknik değil ekonomik bir müzakere konusudur ve sektörde henüz oturmuş değildir.

Otomasyon kaygısı ve mesleğin geleceği

Teknolojinin mesleği ortadan kaldıracağı endişesi çeviri alanında yeni değil. Yazın bu duruma otomasyon kaygısı adını veriyor ve kaygının çoğu zaman gerçek iş kaybından önce, hatta ondan bağımsız olarak ortaya çıktığını belirtiyor (Vieira 2018).

Kaygının etik açıdan önemi şudur: mesleğin geleceğinden emin olmayan bir profesyonel, kalite ile hız arasında farklı tercihler yapabilir. Ücretlerin baskı altında olduğu bir ortamda daha fazla iş almak, her işe daha az zaman ayırmak anlamına gelir. Bu, bireysel bir zaaf değil yapısal bir sonuçtur.

Somut bir öngörüde bulunmak için elimizde yeterli veri yok; bu yazının amacı da bunu yapmak değil. Ancak alıcı tarafın etkisi tartışmasızdır: gerçekçi süre, öngörülebilir iş akışı ve makul ücret, kalitenin en doğrudan belirleyicileridir. Tedarik politikanız, mesleğin geleceğine dair tartışmanın içinde bir taraftır.

Telif ve kaynak metnin hakları

Çeviri, kaynak eserden türeyen bir üründür; telif hukukunda kendine özgü bir yeri vardır. Otomatik araçlar bu alana iki yeni soru getirdi.

Birincisi çıktı tarafındadır: büyük ölçüde otomatik üretilmiş bir metnin hak sahibi kimdir? İkincisi girdi tarafındadır: modellerin geliştirilmesinde kullanılan metinler hangi izinlerle kullanılmıştır? Her iki soru da farklı ülkelerde farklı biçimde ele alınıyor ve yerleşmiş bir uluslararası uygulama henüz yok.

Çeviri satın alan taraf için pratik sonuç dar ama nettir: teslim aldığınız metin üzerindeki hakların size devredildiğini ve üçüncü kişilerin hakkını ihlal etmediğini sözleşmede taahhüt altına almak. Bu madde, hukuki belirsizlikten korunmanın en basit yoludur.

Aynı madde, kaynak metnin haklarını da kapsamalıdır. Çeviriye gönderdiğiniz belge üzerinde sizin yetkiniz yoksa — örneğin başka bir kurumun yayımladığı bir rapor söz konusuysa — çeviri hakkı ayrı bir izne bağlı olabilir. Bu, teknolojiden bağımsız ve uzun süredir bilinen bir konudur.

Türkiye bağlamı

Türkçe, büyük dil kaynaklarında İngilizce ya da Almanca kadar geniş temsil edilmeyen bir dildir. Sondan eklemeli yapısı ve görece serbest kelime dizilişi, otomatik sistemler için ek zorluk üretir. Bu nedenle Türkçe çıktının denetimsiz kullanılması, yaygın dil çiftlerine göre daha yüksek risk taşır.

İkinci yerel etken belge kültürüdür. Türkiye’de resmî işlemlerin önemli bir bölümü noter onaylı çeviriyle yürür ve bu kanalda beyan eden bir gerçek kişi bulunur. Otomatik üretilmiş bir metnin bu kanalda yer alması, beyan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; imzayı atan kişi metnin doğruluğunu üstlenmiş sayılır.

Üçüncüsü veri tarafıdır. Kişisel veri içeren belgelerin yurt dışı sunuculu araçlara yüklenmesi, 6698 sayılı Kanun kapsamında yurt dışına aktarım sorularını gündeme getirir. Aracın popüler olması ya da ücretsiz sunulması bu değerlendirmeyi değiştirmez.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Belirsizlik, karar vermemek için gerekçe değildir. Kurumunuz kendi çerçevesini bugün kurabilir; alan geliştikçe çerçeve güncellenir. Başlamak için beş soruyu yanıtlamanız yeterli:

Hangi belge türlerinde otomatik araç kullanımı serbest, hangilerinde yasak?
Kullanım hâlinde bildirim yapılacak mı, hangi ayrıntıda?
Girdi verisinin saklanmaması ve geliştirmede kullanılmaması sözleşmede yer alıyor mu?
Makine çıktısı düzeltmesi nasıl fiyatlanacak ve kalite nasıl ölçülecek?
Teslim edilen metnin hakları ve ihlal etmeme taahhüdü yazılı mı?

Bu beş cevabı tek sayfada toplamak, çoğu kurum için yeterli bir politika belgesi oluşturur. Politikanın mükemmel olması gerekmez; yazılı ve bilinir olması yeterlidir.

Biz süreci belge sınıflandırmasına göre kuruyor, hassas işlerde otomatik motorları kapalı tutuyor ve hangi aşamada hangi yöntemin kullanıldığını teslim notunda belirtiyoruz. Kurumunuza uygun bir çerçeve için bize ulaşın; diğer yazılara bilgi merkezinden göz atabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Somut durumunuz için hukuk danışmanınıza başvurun.

Sık sorulan sorular

Çeviride yapay zekâ kullanıldığı müşteriye bildirilmeli mi?

Sektörde giderek yaygınlaşan beklenti bildirim yönündedir. En sağlam yol, sürecin hangi aşamalarında otomatik araç kullanılacağını baştan sözleşmeye yazmaktır. Böylece bildirim tartışma konusu olmaktan çıkar.

Otomatik araçla üretilen bir çeviride hata çıkarsa sorumlu kim?

Uygulamada teslim edilen metnin sorumluluğu, onu teslim eden tarafta kalır. Aracın önerisi bu sorumluluğu bölmez. Sorumluluk paylaşımını netleştirmek isteyen kurumlar bunu sözleşmede ayrıca düzenler.

Metnimin model eğitiminde kullanılıp kullanılmadığını nasıl öğrenirim?

Tek yol sormaktır. Girdi verisinin saklanıp saklanmadığı ve hizmet geliştirmede kullanılıp kullanılmadığı ayrı sorulardır. Cevabın sözleşmeye yazılmasını isteyin; kullanım şartlarındaki genel ifadeler yeterli açıklık taşımayabilir.

Post-editing ücreti çeviri ücretinden düşük mü olmalı?

Sektörde yerleşik tek bir yanıt yok. Metin türüne ve makine çıktısının kalitesine göre düzeltme yükü çok değişir; bazı işlerde baştan çevirmek daha hızlıdır. Ücretin, ölçülmüş düzeltme yüküne bağlanması daha sağlıklıdır.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Routledge, s. 25, 40–46.
DePalma, D. A. (2012). Translation Productivity Benchmarks. Common Sense Advisory.
Vieira, L. N. (2018). Automation Anxiety and Translators. Translation Studies, 13(1).
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu — mevzuat.gov.tr