Çeviri Belleklerinde Saklanan Kişisel Veriler

Çeviri belleği, sektörün en yararlı aracı ve en sessiz veri deposudur. Maliyeti düşürür, terim tutarlılığını sağlar, teslim süresini kısaltır. Aynı zamanda size ait belgelerin cümle cümle bir arşivini oluşturur.

İçindekiler

Bu yazıda çeviri belleği kişisel veri açısından ele alınıyor: bellekte tam olarak ne saklanıyor, üstveri katmanı ne söylüyor, silmek neden zor ve saklama politikası nasıl kurulur? Sorular teknik görünse de cevapları büyük ölçüde sözleşme ve süreç düzeyindedir.

Amaç belleği kötülemek değil. Doğru kurgulanmış bir bellek, hem maliyet hem güvenlik açısından dağınık dosya arşivlerinden daha iyidir. Sorun, kurgunun çoğu zaman hiç yapılmamasıdır.

Çeviri belleği kişisel veri saklar mı?

Belleğin temel birimi segment çiftidir: bir kaynak cümle ve onun çevirisi. Araç her onaylanan cümleyi bu biçimde veritabanına yazar. Yeni bir belgede benzer bir cümle geçtiğinde eski çeviri öneri olarak sunulur.

Buradaki mesele, cümlenin içeriğinin ayıklanmamasıdır. “Sayın Ahmet Yılmaz, 12 Mart tarihli başvurunuz reddedilmiştir” cümlesi belleğe olduğu gibi girer. Ad, tarih ve karar aynı kaydın parçasıdır. Bir sözleşmedeki taraf isimleri, bir raporda geçen teşhis, bir özlük dosyasındaki adres — hepsi cümlenin gövdesi içinde durur.

Kişisel veri tanımı, bir gerçek kişinin belirli ya da belirlenebilir olmasına dayanır. Bu ölçüte göre çeviri belleklerinin önemli bir bölümü kişisel veri içerir. Bellek bir dosya değil bir veritabanı olduğu için de, klasördeki belgeyi silmek bellekteki izi silmez.

Yalnızca cümle değil: üstveri katmanı

Segment çiftinin yanında, çoğu kullanıcının hiç açmadığı bir üstveri katmanı bulunur. Standart alanlar arasında segmenti oluşturan kullanıcının kimliği, oluşturma ve değiştirme tarihi, kaynak dosya adı, proje ve müşteri etiketi yer alır.

Bu katman iki yönlü risk üretir. Bir yandan çevirmenin kendisine ait kişisel veridir: kim, ne zaman, ne kadar çalıştı bilgisini taşır. Öte yandan müşteri tarafında da bilgi sızdırır — dosya adları çoğu zaman şirket adı, dava numarası ya da ürün kod adı içerir.

Bellek dosyaları sektörde TMX gibi açık biçimlerde paylaşılır. Bir bellek dosyasını e-postayla göndermek, yalnızca çevrilmiş cümleleri değil bu üstveri katmanını da göndermek anlamına gelir. Paylaşımdan önce üstveri alanlarının temizlenip temizlenmediği nadiren sorulur.

Üstveri ayrıca bağlam üretir. Tek başına anlamsız görünen bir cümle, yanındaki proje etiketiyle birleştiğinde anlam kazanır: hangi şirketin, hangi dönemde, hangi konuda bir belge çevirttiği ortaya çıkar. Bu tür çıkarımlar için belgenin tamamına gerek yoktur; birkaç yüz segment yeterli olabilir.

Hangi belge türlerinde risk yüksek?

Bellek riski tüm belgelerde aynı değildir. Tekrar oranı yüksek, kişi bilgisi yoğun ve uzun ömürlü belgelerde risk birikir.

Belge ailesi	Bellekte biriken içerik	Risk düzeyi
Tıbbi rapor ve epikriz	Teşhis, tarih, hasta ifadeleri	Yüksek — özel nitelikli veri
Dava dosyası ve dilekçe	Taraf, tanık ve vekil bilgileri	Yüksek — üçüncü kişi verisi
İnsan kaynakları belgeleri	Ad, ücret, performans ifadeleri	Yüksek
Ticari sözleşmeler	Taraf adları, tutarlar, ceza koşulları	Orta — ticari sır ağırlıklı
Teknik kılavuzlar	Cihaz ve süreç anlatımı	Düşük
Pazarlama metinleri	Kampanya dili, slogan	Düşük

Tablo bir kural değil bir başlangıç noktasıdır. Belirleyici ölçüt belgenin adı değil içeriğidir; tek bir teknik kılavuzun ekinde de servis personelinin iletişim bilgileri bulunabilir.

Riski artıran ikinci etken sürekliliktir. Aynı türden belgeler yıllarca aynı belleğe yazıldığında ortaya tek bir belgeden çok daha kapsamlı bir birikim çıkar. Beş yıllık bir insan kaynakları belleği, kurumun personel hareketlerinin sessiz bir kaydına dönüşebilir. Tek tek zararsız görünen kayıtlar, toplandığında farklı bir şey olur.

Bellekten veri silmek neden zordur?

İlgili kişi silme talebiyle geldiğinde ilk bakılan yer belge arşivi olur. Oysa aynı verinin kopyası çeviri belleğinde durmaktadır ve orada dosya bazlı değil cümle bazlı saklanır. Bir kişinin verisini ayıklamak, o kişiye ait segmentleri arama sorgularıyla bulmayı gerektirir.

İkinci zorluk kopyalardır. Bellek çoğu zaman tek bir yerde durmaz: sunucudaki ana bellek, çevirmenin bilgisayarındaki yerel kopya, projeye özel çalışma belleği, yedekleme sistemindeki anlık görüntüler. Ana bellekten silinen bir segment, yedeklerde yaşamaya devam edebilir.

Üçüncüsü, silmenin belleğin işlevini bozmasıdır. Bellekten segment çıkarmak, gelecekteki eşleşme oranını düşürür ve maliyet avantajını azaltır. Bu, silme talebini reddetmenin gerekçesi olamaz ama sağlayıcı tarafında sessiz bir direnç yaratır.

Pratik çözüm silmeyi kolaylaştıracak biçimde başlamaktır: her müşteri, mümkünse her hassas proje için ayrı bellek. Ayrı bellek, silme talebini tek bir veritabanının imhasına indirger.

Anonimleştirme ve maskeleme ne kadar işe yarar?

Yaygın bir çözüm önerisi, belgedeki adları göndermeden önce yer tutucularla değiştirmektir. Yöntem işe yarar ama sınırları vardır ve bu sınırlar genellikle olduğundan geniş sanılır.

Birincisi, kimlik yalnızca addan doğmaz. Meslek, kurum, tarih ve yer bilgisinin birleşimi çoğu zaman tek bir kişiyi işaret eder. Küçük bir kasabada geçen bir olay anlatısında adları silmek kimliği gizlemeyebilir.

İkincisi, maskelenmiş metnin çevrilmesi kalite sorunları doğurur. Türkçede yer tutucular çekim eki almadığı için cümle bozulur; çevirmen bağlamı göremediğinde hatalı çözümler üretir. Maskeleme sonrası metnin geri doldurulması ayrı bir hata kaynağıdır.

Bu nedenle maskelemeyi tek başına bir güvenlik önlemi değil, diğer önlemleri tamamlayan bir katman olarak görmek daha doğrudur. Asıl önlem, belgenin kimlere ve hangi sistemlere ulaştığını sınırlamaktır.

Bellek kime ait? Mülkiyet ile veri koruma çelişkisi

Belleğin mülkiyeti sektörde çözülmemiş bir konudur. Çevirmen, belleği kendi emeğinin birikimi olarak görür; müşteri ise belleğin kendi metinlerinden oluştuğunu söyler. Serbest çevirmenlerin çoğunun kendi araç lisansına sahip olması bu tartışmayı besler; bir vaka çalışmasında bu oran yüzde 91 olarak ölçülmüştür (Pietrzak & Kornacki 2021).

Veri koruma açısından mülkiyet tartışması ikincildir. Bellek kişisel veri içeriyorsa, kimin emeğiyle oluştuğundan bağımsız olarak veri koruma kuralları uygulanır. Yani bellek çevirmene ait olsa bile, içindeki kişisel veri üzerinde sizin talimat verme yetkiniz devam eder.

Uygulamada iki tarafın da kabul edebileceği bir orta yol vardır: bellek müşteriye ait sayılır, iş sonunda teslim edilir, sağlayıcı belleği başka müşteriler için kullanamaz; buna karşılık sağlayıcı kendi genel terim varlığını ayrı bir kaynakta tutabilir. Bu ayrım sözleşmede tek cümleyle kurulur.

Bu orta yolun bir de ticari faydası vardır. Belleği kendi varlığı sayan müşteri, tedarikçi değiştirdiğinde birikimi yanında taşır ve yeni sağlayıcıda tekrar eden metinler için indirim tabanı korunur. Belleği talep etmeyen müşteri ise her tedarikçi değişikliğinde sıfırdan başlar; bu, veri kontrolü kadar bütçeyle de ilgili bir kayıptır.

Saklama ve imha politikası nasıl kurulur?

Politika, uzun bir metin olmak zorunda değil. Aşağıdaki altı karar netleştiğinde bellek yönetimi büyük ölçüde çözülür:

Hangi belge türleri için ayrı bellek açılacak?
Bellekler kaç yıl saklanacak, süre sonunda ne olacak?
Yerel kopya alınabilecek mi, alınacaksa nasıl imha edilecek?
Bellek dışarı verilirken üstveri alanları temizlenecek mi?
Silme talebi geldiğinde hangi adımlar izlenecek ve kim sorumlu olacak?
İmha nasıl kayıt altına alınacak?

Bu kararların yazılı olması, denetim anında hesap verebilirliğin en somut kanıtıdır. Sözlü mutabakat, ekip değiştiğinde kaybolur.

Türkiye bağlamı

Türkiye’de çeviri belleği kullanımı büyük bürolarda yerleşiktir, ancak bellek yönetimi çoğunlukla teknik ekibin inisiyatifine bırakılır. Müşteri sözleşmelerinde belleğe ilişkin madde görmek nadirdir; belleğin varlığı bile çoğu zaman müşteriye açıklanmaz.

Yeminli tercüme akışı ayrı bir durum yaratır. Nüfus kaydı, diploma ve vekâletname gibi belgeler kalıp cümlelerden oluşur ve bellekte çok yüksek eşleşme verir. Bu, verimliliği artırırken belleği doğrudan kimlik bilgisi deposuna dönüştürür: bir kalıp cümlenin içinde ad, doğum tarihi ve yer bilgisi birlikte durur.

Türkçenin yapısı da bir katman ekler. Sondan eklemeli dilde özel adlar “Yılmaz’ın”, “Ankara’dan” gibi çekimli biçimlerde geçer. Otomatik ayıklama araçları bu biçimleri kaçırabilir; bellek temizliğinde yalnızca otomatik araçlara güvenmek Türkçede daha yüksek risk taşır.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Çeviri belleğinden vazgeçmeniz gerekmiyor; belleği görünür kılmanız gerekiyor. Tedarikçinizle konuşurken şu dört soru çoğu belirsizliği ortadan kaldırır: bizim için ayrı bellek tutuluyor mu, bellek nerede duruyor, kim erişebiliyor ve iş bittikten sonra ne oluyor?

Bellek aynı zamanda bir maliyet aracıdır. Size ait bir bellek, tedarikçi değiştirdiğinizde yanınızda gider ve yeni sağlayıcıda tekrar eden metinler için indirim tabanı oluşturur. Bellek talep etmeyen müşteri, hem veri kontrolünü hem pazarlık gücünü sağlayıcıda bırakmış olur. Tekrar oranının fiyata etkisini fiyatlar sayfamızda açıklıyoruz.

Bizde hassas projeler için müşteri bazlı ayrı bellek açılır, bellek talep hâlinde TMX biçiminde teslim edilir ve imha kayıt altına alınır. Kurumunuzun bellek politikasını birlikte tasarlamak için bize yazabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Somut durumunuz için hukuk danışmanınıza başvurun.

Sık sorulan sorular

Çeviri belleğinde tam olarak ne saklanır?

Belleğin temel birimi segment çiftidir: kaynak cümle ve onun çevirisi. Cümlenin içinde geçen ad, adres, tutar ya da sözleşme maddesi de bu çiftin parçası olarak saklanır. Ayrıca kim, ne zaman ve hangi dosyada çevirdi bilgisi üstveri olarak tutulur.

Bellekten tek bir müşterinin verisini silmek mümkün mü?

Teknik olarak mümkün ama kolay değil. Segmentler dosya bazlı değil cümle bazlı saklanır; ayıklama üstveri alanlarına ve arama sorgularına dayanır. Bu yüzden en pratik çözüm baştan müşteri bazlı ayrı bellek kullanmaktır.

İsimleri değiştirsem bellek güvenli olur mu?

Maskeleme riski azaltır ama tek başına yeterli sayılmaz. Bir kişi adı olmadan da meslek, tarih ve yer bilgisinin birleşimi kimliği belirlenebilir kılabilir. Türkçede adların çekim eki alması otomatik maskelemeyi ayrıca zorlaştırır.

Çeviri belleği kime aittir?

Sözleşmede yazmıyorsa tartışmalıdır. Uygulamada bellek çoğu zaman sağlayıcının elinde kalır. Belleğin size ait olduğunu, iş sonunda teslim edileceğini ve başka müşteriler için kullanılmayacağını yazılı olarak belirlemeniz gerekir.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Routledge, s. 25, 68–70.
Bowker, L. (2005). Productivity vs Quality? A Pilot Study on the Impact of Translation Memory Systems. Localisation Focus, 4(1), s. 13–20.
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu — mevzuat.gov.tr