Kiraly’nin Sosyal Yapılandırmacı Çeviri Eğitimi

Kiraly çeviri eğitimi yaklaşımı, çeviri sınıfının nasıl kurulması gerektiğine dair en çok tartışılan önerilerden biridir. Don Kiraly, 2000 yılında yayımlanan çalışmasında geleneksel çeviri dersini eleştirir ve yerine sosyal yapılandırmacı bir model önerir.

İçindekiler

Eleştirinin hedefi basittir: çeviri dersleri çoğu zaman öğretmenin doğru çeviriyi bildiği, öğrencilerin ise bu doğruya yaklaşmaya çalıştığı bir düzende yürür. Kiraly bu düzeni aktarımcı olarak adlandırır ve mesleğe hazırlamadığını savunur.

Aşağıda modelin dayandığı varsayımları, otantik proje ve iskele kurma kavramlarını, güçlendirme fikrini ve yaklaşımın sınırlarını ele alıyoruz. Son bölümlerde konunun Türkiye’deki karşılığına ve çeviri satın alan taraf açısından anlamına bakıyoruz.

Aktarımcı çeviri dersinin sorunu

Geleneksel çeviri dersinde bir metin dağıtılır, öğrenciler evde çevirir, derste cümle cümle okunur ve öğretmen düzeltir. Bu düzenin verimli göründüğü bir yön vardır: öğrenci hatasını görür.

Sorun, görülen şeyin ne olduğudur. Öğrenci hatasını değil, öğretmenin tercihini görür. Çeviride tek doğru çözüm nadiren bulunur; öğretmenin önerdiği çözüm çoğu zaman iyi çözümlerden biridir. Aktarımcı düzende bu çoğulluk kaybolur.

İkinci sorun, sürecin görünmez kalmasıdır. Değerlendirilen şey teslim edilen metindir; o metne nasıl ulaşıldığı tartışılmaz. Oysa mesleki yeterlik büyük ölçüde süreç kararlarında yatar.

Üçüncü sorun bağlam eksikliğidir. Sınıftaki metnin müşterisi, amacı ve okuyucusu yoktur. Bu bilgiler olmadan alınan çeviri kararları havada kalır ve öğrenci mezun olduğunda ilk kez gerçek bir talimatla karşılaşır.

Dördüncü sorun ise iş bölümünün yokluğudur. Gerçek çeviri işleri nadiren tek kişiliktir; koordinasyon, terim hazırlığı ve redaksiyon farklı kişilerce yapılır. Herkesin aynı metni tek başına çevirdiği bir derste bu roller hiç denenmez ve mezun, ekip içinde nasıl çalışacağını iş başında öğrenmek zorunda kalır.

Sosyal yapılandırmacılık ne önerir?

Yapılandırmacı öğrenme kuramı, bilginin aktarılan değil kurulan bir şey olduğunu savunur. Sosyal yapılandırmacılık buna bir katman ekler: bilgi tek başına değil, başkalarıyla etkileşim içinde kurulur.

Çeviri sınıfına uygulandığında bu, dersin merkezine öğrenci etkileşimini koymak anlamına gelir. Öğrenciler birbirinin çevirisini okur, gerekçe sorar, alternatif önerir. Öğretmen tek doğru kaynağı olmaktan çıkar.

Bu değişimin en somut sonucu, tartışmanın konusunun kaymasıdır. Aktarımcı derste soru bu doğru mu şeklindedir. Yapılandırmacı derste soru bu çözüm hangi amaç için uygun şeklindedir. İkinci soru mesleğe daha yakındır.

Yaklaşımın bir başka katkısı hata algısıdır. Hata, cezalandırılacak bir kusur değil, öğrenme malzemesidir. Öğrenci hatasını savunabildiği ölçüde ondan bir şey öğrenir.

Bu yaklaşımın öğretmene yüklediği rol de değişir. Öğretmen artık doğru cevabın kaynağı değil, sürecin kolaylaştırıcısıdır. Tartışmayı yönetir, kaynak gösterir, gerektiğinde geri çekilir. Bu rol, uzmanlıktan vazgeçmek anlamına gelmez; uzmanlığın nerede ve ne kadar kullanılacağını seçmek anlamına gelir.

Otantik proje çalışması

Modelin en bilinen bileşeni otantik proje çalışmasıdır. Sınıf, gerçek bir müşteri için gerçek bir çeviri işini üstlenir. İş bölümü yapılır, takvim belirlenir, teslim gerçekleşir.

Bu düzenin sınıf çevirisinden farkı aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Ölçüt	Sınıf çevirisi	Otantik proje
Okuyucu	Yalnızca öğretmen	Gerçek kullanıcı
Amaç	Not almak	Kullanılabilir metin üretmek
Takvim	Esnek, ders programına bağlı	Bağlayıcı teslim tarihi
Rol dağılımı	Herkes aynı işi yapar	Çevirmen, redaktör, terim sorumlusu, koordinatör
Teknoloji	İsteğe bağlı	Zorunlu; dosya akışı buna dayanır
Geri bildirim	Not ve düzeltme	Müşteri tepkisi ve akran değerlendirmesi

Tablonun son iki satırı, modelin neden teknoloji eğitimiyle iyi çalıştığını gösterir. Rol dağılımı olan bir projede dosya alışverişi zorunlu hâle gelir; öğrenci aracı bir amaç için kullanır, sınav için değil.

Otantik projenin bir başka etkisi zaman algısıdır. Sınıf çevirisinde geciken bir teslim yalnızca öğrenciyi ilgilendirir. Gerçek projede gecikme, zincirdeki diğer kişilerin işini durdurur. Bu deneyim, takvim tahmini yapmayı ders anlatımından çok daha hızlı öğretir.

İskele kurma ve desteğin çekilmesi

Otantik proje, öğrenciyi hazırlıksız derin suya atmak anlamına gelmez. Model burada iskele kurma kavramını kullanır. Öğretmen başlangıçta yoğun destek verir; öğrenci yetkinleştikçe destek kademeli olarak çekilir.

Uygulamada bu, ilk projelerde öğretmenin müşteri iletişimini üstlenmesi, takvimi kendisinin kurması ve kalite kontrolü kendisinin yapması demektir. Sonraki projelerde bu görevler tek tek öğrencilere devredilir.

Kavramın kritik yanı, iskelenin sökülmesi gerektiğidir. Kalıcı destek bağımlılık üretir. Mezuniyet anında öğretmen desteği zaten kaybolacağı için, bu kaybın ders içinde denenmiş olması gerekir.

Desteğin ne zaman çekileceğine karar vermek yöntemin en zor kısmıdır. Erken çekilirse öğrenci savrulur ve proje müşteriye zarar verir; geç çekilirse öğrenci kendi kararını hiç denemez. Uygulamada ölçüt, öğrencinin sorularının niteliğidir: sorular nasıl yapılır düzeyinden hangisi daha uygun olur düzeyine geçtiğinde destek azaltılabilir.

İskele kurma, teknoloji öğretiminde de aynı biçimde işler. İlk projede proje dosyası hazır verilir. İkincisinde öğrenci belleği kendisi kurar. Üçüncüsünde dosya hazırlığını ve kalite kontrol kurallarını kendisi yapar.

Güçlendirme: kararını savunabilen çevirmen

Kiraly’nin sözlüğünde güçlendirme, öğrencinin kendi kararlarını sahiplenebilir hâle gelmesini anlatır. Yetkin çevirmen, çevirisini savunabilen çevirmendir. Bu, öz-kavramın eğitimle şekillendiğini kabul etmek demektir.

Kavramın pratik karşılığı sınıfta hemen görülür. Öğrenciye neden böyle çevirdin diye sorulduğunda iki tip cevap gelir. Birincisi kaynağa sığınır: sözlükte böyle yazıyordu. İkincisi gerekçe kurar: metin son kullanıcıya gidiyor, bu yüzden terimi açtım. İkinci cevap güçlendirilmiş çevirmenin cevabıdır.

Güçlendirme aynı zamanda mesleki bir kalkandır. Kararını gerekçelendirebilen çevirmen, gereksiz düzeltme taleplerini tartışabilir; gerekçesi olmayan çevirmen her itiraz karşısında geri adım atar. Bu davranış farkı, teslim edilen metnin tutarlılığını doğrudan etkiler.

Kavramın teknoloji tarafında da karşılığı vardır. Bellekten gelen bir öneriyi reddedebilmek, aracın otoritesini sorgulayabilmek demektir. Güçlendirilmemiş bir çevirmen için aracın önerisi çoğunlukla tartışılmaz bir veridir.

Modelin sınırları ve eleştiriler

Modelin eleştirileri de vardır. Birincisi ölçekle ilgilidir: kalabalık sınıflarda otantik proje yürütmek zordur, koordinasyon yükü büyük ölçüde öğretmene biner. İkincisi değerlendirmedir; grup çalışmasında bireysel katkıyı adil biçimde ölçmek hiç de kolay değildir.

Üçüncü eleştiri müşteri bulmakla ilgilidir. Gerçek proje için gerçek bir iş gerekir ve bu iş çoğunlukla ücretsiz yapılır. Bu durum, sektörle etik bir gerilim yaratabilir; bu nedenle projelerin kamu yararına ya da sivil toplum işlerinden seçilmesi sık başvurulan bir çözümdür.

Dördüncü sınır temel bilgidir. Yapılandırmacı yöntem, terim ve alan bilgisinin sıfırdan keşfedilmesini beklemez. Belirli bir asgari birikim olmadan tartışma yüzeysel kalır; bu yüzden model genellikle temel derslerden sonra uygulanır.

Beşinci sınır teknik altyapıdır. Otantik proje, lisanslı yazılım ve paylaşımlı sunucu gerektirebilir. Lisans maliyeti eğitim kurumları için gerçek bir engeldir; kitabın araştırmasında çevirmenlerin yüzde 91’inin kendi lisansını satın aldığı görülür (Pietrzak ve Kornacki 2021), yani maliyet bireye kalmaktadır.

Türkiye bağlamı

Türkiye’deki mütercim-tercümanlık ve çeviribilim programlarında proje temelli dersler ve zorunlu staj uygulamaları yaygınlaşmıştır. Bu uygulamalar Kiraly’nin önerdiği otantik proje mantığına yakındır; ancak stajın işyerine devredilmesi, sınıf içi iskele kurma aşamasını çoğu zaman atlar.

Türkiye’ye özgü bir başka nokta, yeminli tercümanlık pratiğinin eğitimden büyük ölçüde bağımsız yürümesidir. Noter huzurunda yemin ederek çalışan bir kişi, sınıfta hiç proje yürütmemiş olabilir. Bu ayrışma, eğitimin piyasadaki karşılığını zayıflatır.

Dil yönü de bir fark yaratır. Türkiye’de işlerin önemli bölümü Türkçeden yabancı dile yapılır. Yabancı dile çeviride akran değerlendirmesi daha da kıymetlidir, çünkü hedef dilde doğallık denetimi tek kişiyle güvenilir biçimde yapılamaz.

Son olarak sektörle kurulan bağın kurumsallaşması önemlidir. Çeviri dernekleri ve öğrenci birlikleri üzerinden yürütülen atölyeler, üniversitenin tek başına kuramayacağı otantik proje ortamını sağlayabilir. Kamu kurumlarının ve sivil toplum kuruluşlarının gönüllü çeviri ihtiyaçları da bu tür projeler için elverişli bir zemin sunar; hem gerçek bir okuyucu vardır hem de ticari rekabet gerilimi doğmaz.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Bu tartışma uzaktan bakınca yalnızca eğitimcileri ilgilendirir gibi görünür. Oysa sizin için doğrudan bir sonucu vardır: çeviri ekibinin iç işleyişi, otantik proje mantığına ne kadar yakınsa teslim o kadar öngörülebilir olur.

Bir tedarikçiyle çalışırken şunları gözleyebilirsiniz:

Roller ayrılmış mı? Çeviri ve redaksiyonu aynı kişi yapıyorsa bağımsız denetim yok demektir.
Proje başında metnin amacı ve okuyucusu size soruluyor mu?
Teslimle birlikte belirsiz kalan noktaların notu geliyor mu?
Geri bildiriminiz sonraki projeye taşınıyor mu, yoksa her seferinde sıfırdan mı başlanıyor?
Genç çevirmenler denetim altında mı çalışıyor, yoksa doğrudan yayına mı giriyor?

Bu beş soru, eğitimdeki iskele kurma fikrinin ticari karşılığıdır. Çalışma biçimimizi hizmetler sayfamızda anlattık; konuyla ilgili diğer yazılara bilgi merkezinden ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Sosyal yapılandırmacı çeviri eğitimi nedir?

Bilginin öğretmenden öğrenciye aktarılmadığı, öğrencinin gerçek projeler üzerinde çalışarak ve akranlarıyla etkileşerek kendi bilgisini kurduğu bir eğitim yaklaşımıdır. Kiraly bu modeli 2000 yılında ayrıntılı biçimde ortaya koymuştur.

Otantik proje ile sınıf çevirisi arasındaki fark nedir?

Otantik projede gerçek bir müşteri, gerçek bir teslim tarihi ve gerçek sonuçlar vardır. Sınıf çevirisinde tek okuyucu öğretmendir ve tek sonuç nottur.

İskele kurma ne demektir?

Öğretmenin başlangıçta yoğun destek vermesi, öğrenci yetkinleştikçe bu desteği kademeli olarak çekmesidir. Amaç, desteğin sonunda tamamen kaldırılmasıdır.

Bu yaklaşım teknoloji eğitimine uygun mu?

Uygundur. Araç öğrenimi ders anlatımıyla değil, gerçek dosyalarla çalışırken hızlanır. Otantik projede öğrenci aracı bir amaç için kullanır, ezberlemek için değil.

Kaynaklar

Kiraly, D. (2000). A Social Constructivist Approach to Translator Education. Manchester: St. Jerome.
Kiraly, D. (2005). Project-Based Learning: A Case for Situated Translation. Meta, 50(4), s. 1098-1111.
Pietrzak, P. ve Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Londra: Routledge Focus, Bölüm 5.