Öz-Kavram: Çevirmen Kendini Nasıl Görüyor?

Çevirmen öz kavramı, çevirmenin kendi mesleki rolüne dair taşıdığı tasavvurdur. Kime karşı sorumlu olduğu, metne ne kadar müdahale edebileceği ve kararlarını kime karşı savunacağı bu tasavvurla belirlenir.

İçindekiler

Kavram soyut görünür ama sonuçları son derece somuttur. Aynı cümleyi çeviren iki kişi, dil bilgileri eşit olsa bile farklı kararlar verir; farkın kaynağı çoğu zaman bilgi değil, roldür.

Aşağıda öz-kavramın tanımını, yaygın rol tasavvurlarını, kararlara yansımasını, görünmezlik tartışmasıyla ilişkisini ve teknolojinin bu tasavvuru nasıl sınadığını ele alıyoruz.

Öz-kavram ile öz-yeterlik farkı

İki kavram sık karıştırılır. Öz-yeterlik bir işi yapabilme inancıyla ilgilidir ve göreve bağlıdır. Öz-kavram ise kim olduğunuza dair bir tasavvurdur ve görevden görece bağımsızdır.

Ayrım şöyle özetlenebilir: öz-yeterlik bunu yapabilir miyim sorusuna, öz-kavram ise bunu yapmak benim işim mi sorusuna cevap verir. İkinci soru, mesleki sınırların nerede çizildiğini belirler.

Göpferich’in yetkinlik modelinde öz-kavram, alt yetkinliklerin nasıl kullanılacağını belirleyen bir dış unsur olarak konumlandırılır (Göpferich 2009). Yani bileşenler aynı olsa bile sonuç değişebilir.

Kiraly da benzer bir noktaya işaret eder. Sosyal yapılandırmacı yaklaşımda güçlendirme, öğrencinin kendi kararlarını sahiplenebilir hâle gelmesini anlatır; bu, öz-kavramın eğitimle şekillendiğini kabul etmektir (Kiraly 2000). Rol, öğretilen bir konu değil, deneyimlenerek kurulan bir konumdur.

Pratik sonuç şudur: öz-kavram doğrudan öğretilemez ama geri bildirimle biçimlenir. Kararını savunması istenen çevirmenin rol tasavvuru, yalnızca düzeltme alan çevirmeninkinden farklı gelişir.

Yaygın rol tasavvurları

Uygulamada birkaç tipik tasavvur görülür. Aşağıdaki tablo bunları ve davranışsal karşılıklarını özetler; gerçek çevirmenler çoğu zaman bu tiplerin karışımıdır.

Rol tasavvuru	Öncelik	Tipik karar	Riski
Sadık aktarıcı	Kaynak metne bağlılık	Yapıyı korur, ekleme yapmaz	Hedef dilde tutukluk
Okuyucunun sözcüsü	Hedef okurun anlaması	Cümleyi böler, örneği yerelleştirir	Kaynaktan fazla uzaklaşma
Dil uzmanı	Hedef dilin normları	Üslup ve tutarlılığı önceler	Müşteri talimatını ikinci plana atma
Hizmet sağlayıcı	Müşteri talebi ve teslim	Talimatı harfiyen uygular	Hatalı talimatı sorgulamama
Kültür aracısı	İki kültür arasındaki mesafe	Açıklama ve uyarlama ekler	Metni gereğinden fazla genişletme

Tablodaki hiçbir satır tek başına doğru ya da yanlış değildir. Doğru rol, metnin türüne ve amacına bağlıdır. Bir mahkeme kararında sadık aktarıcı, bir reklam metninde okuyucunun sözcüsü daha uygundur.

Sorun, rolün bilinçsizce ve her metinde aynı biçimde uygulanmasıdır. Rolünü değiştirebilen çevirmen, iş türüne uyum sağlar; tek role kilitlenen çevirmen belirli işlerde sürekli zorlanır. Zorlanma çoğu zaman dil sorunu gibi görünür, oysa kaynağı roldür ve bu nedenle daha fazla sözlük çalışmasıyla çözülmez.

Öz-kavram kararları nasıl biçimlendirir?

En görünür etki müdahale düzeyindedir. Kaynak metinde bir hata varsa ne yapılacağı, tamamen rol tasavvuruna bağlıdır. Sadık aktarıcı hatayı korur, hizmet sağlayıcı müşteriye sorar, kültür aracısı düzelterek not düşer.

İkinci etki alanı cümle yapısıdır. Türkçe ile İngilizce arasında cümle uzunluğu farkı belirgindir; uzun bir cümleyi bölmek çoğu zaman zorunludur. Sadık aktarıcı bu bölmeyi son çare olarak görür, okuyucunun sözcüsü ilk çözüm olarak.

Üçüncü etki alanı terim seçimidir. Uzman okur için yazılan bir metinde teknik terim korunur; genel okur için yazılan bir metinde açıklanır. Bu karar, kimin için çevirdiğinizi nasıl tanımladığınıza bağlıdır.

Dördüncü etki alanı iletişimdir. Kendini hizmet sağlayıcı olarak gören çevirmen belirsizlik gördüğünde soru sorar. Kendini yalnızca metin işçisi olarak gören çevirmen ise tahmin eder ve devam eder.

Beşinci etki alanı sorumluluk sınırıdır. Teslim edilen metnin sonuçlarını üstlendiğini kabul eden çevirmen, gizlilik ve doğruluk konularında farklı davranır. Bu, etik davranışın kimlikle olan bağını gösterir.

Altıncı etki alanı fiyatlamadır. Kendini bir uzman olarak konumlandıran çevirmen, işin kapsamını tanımlar ve ona göre fiyat verir. Kendini yalnızca bir uygulayıcı olarak gören çevirmen ise verilen fiyatı kabul eder ve kapsamı sonradan tartışmak zorunda kalır.

Görünmezlik ve mesleki statü

Öz-kavramı besleyen dış etkenlerden biri mesleğin görünürlüğüdür. Çevirmen çoğu zaman adı geçmeyen, işi fark edilmediğinde başarılı sayılan bir aktördür.

Bu görünmezlik, mesleğin yasal statüsüyle de ilişkilidir. Çevirmenlik Avrupa Birliği’nde düzenlenmiş bir meslek değildir (2005/36/EC; Pym vd. 2012). Yasal bir tanım olmaması, mesleki kimliğin de dışarıdan desteklenmediği anlamına gelir.

Aynı incelemede, birçok ülkede resmî belge çevirisinin noter tasdiki şartına bağlandığı görülür; Fransa, Almanya, Polonya ve İspanya bu ülkeler arasındadır (Pym vd. 2012). Yetkilendirme çeviri becerisinden çok idari bir onay üzerinden kurulur.

Bir başka etken, mesleğe ait unvanların dağınıklığıdır. Çeviri işi yapan birçok kişi başka unvanlarla çalışır ve kendini çevirmen olarak tanımlamaz. Bu dağınıklık, ortak bir mesleki kimliğin kurulmasını güçleştirir.

Statü zayıflığının pratik sonucu, pazarlık gücünün düşmesidir. Kendini bağımsız bir uzman olarak konumlandıramayan çevirmen, fiyat ve takvim konusunda daha az söz sahibi olur.

Görünmezliğin bir de olumlu okuması vardır. Metnin çeviri olduğunu hissettirmemek çoğu iş türünde istenen sonuçtur ve bu, mesleğin ustalık ölçütlerinden biridir. Sorun görünmezliğin kendisi değil, görünmezliğin mesleki tanınırlık eksikliğine dönüşmesidir.

Teknoloji öz-kavramı nasıl sınıyor?

Araçlar, çevirmenin rolünü sessizce yeniden tanımlar. Segment segment çalışmak, metni bir bütün olarak ele alan bir yazar rolünden, parçaları eşleştiren bir işlemci rolüne doğru kayma yaratabilir.

Mossop (2006) bu durumu kolaj çeviri olarak adlandırır: metin farklı zamanlarda üretilmiş parçaların birleşimi hâline gelir ve bütünü kimse okumamış olur. Bu, yazar rolünün aşınmasıdır.

Makine çevirisi ve son düzeltme, rolü bir kez daha kaydırır. Metni üreten değil, üretilmiş metni denetleyen bir konum ortaya çıkar. Bu konum bazı çevirmenler için kabul edilebilir, bazıları için kimlik kaybıdır.

Ölçülebilir bir etki de vardır. Araç kullanımının cümle birleştirme davranışını yaklaşık yarı yarıya azalttığı gözlenmiştir (Ehrensberger-Dow ve Massey 2014). Rolün değişmesi, metnin biçimini doğrudan değiştirir.

Bu nedenle sağlıklı bir öz-kavram, aracı reddetmek ya da benimsemek değil, aracın rolü nerede biçimlendirdiğini görebilmektir. Farkındalık, kimliğin araca teslim edilmesini engeller.

Öz-kavram nasıl gelişir?

Rol tasavvuru bir gün içinde kurulmaz. Eğitimde başlar, ilk mesleki yıllarda pekişir ve deneyimle yeniden şekillenir. Gelişimini hızlandıran en güçlü etken, karar gerekçesi sorulmasıdır.

Birinci mekanizma savunma pratiğidir. Neden böyle çevirdiniz sorusuna düzenli olarak cevap veren biri, zamanla kendi ölçütlerini geliştirir. Bu ölçütler rol tasavvurunun iskeletini oluşturur.

İkinci mekanizma çeşitliliktir. Farklı metin türleriyle çalışmak, tek bir rolün her yerde işlemediğini gösterir. Yalnızca tek tür belge çeviren biri, rolünü değiştirme ihtiyacını hiç hissetmeyebilir.

Üçüncü mekanizma gözlemdir. Deneyimli bir meslektaşın aynı metinde nasıl bir konum aldığını görmek, rolü soyut bir tartışma olmaktan çıkarır. Akran okuması bu yüzden değerlidir.

Dördüncü mekanizma müşteriyle kurulan doğrudan ilişkidir. Metnin nereye gittiğini ve nasıl kullanıldığını gören çevirmen, kendi sorumluluk alanını daha net çizer. Aracıların çok olduğu zincirlerde bu bağ zayıflar ve rol bulanıklaşır; çevirmen kime karşı sorumlu olduğunu bilemez hâle gelir.

Türkiye bağlamı

Türkiye’de çevirmen kimliği iki ayrı zeminden beslenir. Bir yanda mütercim-tercümanlık ve çeviribilim eğitiminin kurduğu akademik kimlik, diğer yanda noter huzurunda yemin ederek çalışan yeminli tercüman kimliği vardır.

Yeminli tercümanlık, sorumluluğu kişiselleştirdiği için güçlü bir sadık aktarıcı tasavvuru üretir. Resmî belgede bu tasavvur yerindedir; ancak aynı refleks kurumsal metinlere taşındığında hedef dilde tutuk sonuçlar doğurabilir.

Türkçenin yapısı da rol tartışmasına girer. Sondan eklemeli yapı ve görece serbest kelime dizilişi, kaynak metnin cümle sınırlarının korunmasını çoğu zaman imkânsız kılar. Bölme kararını vermek, çevirmenin metne müdahale hakkını kabul etmesini gerektirir.

Akademi ile sektör arasındaki mesafe de kimliği etkiler. Sınıfta eleştirel bir çevirmen olarak yetişen mezun, piyasada şablon temelli bir iş akışıyla karşılaştığında rol çatışması yaşayabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Tedarikçinizin rol tasavvuru, teslim aldığınız metnin karakterini belirler. Aynı belgeyi iki farklı çevirmene verdiğinizde ortaya çıkan fark, çoğu zaman beceri farkı değil rol farkıdır.

Bu farkı yönetmenin yolu, rolü siz tanımlamaktır:

Metnin amacını yazın: bilgi vermek mi, ikna etmek mi, hukuki sonuç doğurmak mı?
Hedef okuru tarif edin: uzman mı, genel okur mu?
Müdahale sınırını belirtin: cümle bölünebilir mi, örnekler yerelleştirilebilir mi?
Kaynakta hata bulunursa ne yapılacağını baştan söyleyin.
Belirsizlik durumunda soru sorulmasını açıkça isteyin.

Bu beş madde bir talimat metni oluşturur ve tahmine dayalı kararları ortadan kaldırır. Talimat kurmakta zorlanıyorsanız teklif formunda metninizin amacını belirtmeniz yeterli; ayrıntılı örnekler için bilgi merkezine bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çevirmen öz kavramı nedir?

Çevirmenin kendi mesleki rolüne dair taşıdığı tasavvurdur. Kime karşı sorumlu olduğunu, metne ne kadar müdahale edebileceğini ve kararlarını kime karşı savunacağını bu tasavvur belirler.

Öz-kavram ile öz-yeterlik arasındaki fark nedir?

Öz-yeterlik bir işi yapabilme inancıyla ilgilidir. Öz-kavram ise kim olduğunuza ve rolünüzün ne olduğuna dair tasavvurdur. Biri yetenek, diğeri kimlik sorusudur.

Öz-kavram çeviri kalitesini etkiler mi?

Etkiler. Rol tasavvuru, metne ne kadar müdahale edileceğini belirler. Aynı metin, farklı öz-kavrama sahip iki çevirmenin elinde belirgin biçimde farklı sonuçlar verir.

Öz-kavram değişebilir mi?

Değişebilir. Eğitimde kararını savunması istenen öğrencinin öz-kavramı, yalnızca düzeltme alan öğrenciden farklı gelişir. Mesleki deneyim ve geri bildirim de bu tasavvuru yeniden şekillendirir.

Kaynaklar

Kiraly, D. (2000). A Social Constructivist Approach to Translator Education. Manchester: St. Jerome.
Mossop, B. (2006). Has Computerization Changed Translation? Meta, 51(4), s. 787-793.
Pym, A. vd. (2012). The Status of the Translation Profession in the European Union. Avrupa Komisyonu, s. 30-45.
Ehrensberger-Dow, M. ve Massey, G. (2014). Cognitive Ergonomic Issues in Professional Translation. Cambridge Scholars.