Kullanılabilirlik Nedir? Yerelleştirilmiş Ürünün Beş Ölçütü

Bir arayüz metni dilbilgisi açısından kusursuz olabilir ve yine de işe yaramayabilir. Kullanıcı düğmeyi bulamıyorsa, formu yarıda bırakıyorsa ya da aynı işlemi ikinci kez yapmak zorunda kalıyorsa ortada bir kalite sorunu vardır. Bu sorunun ölçüldüğü alanın adı kullanılabilirliktir.

İçindekiler

Kavram, çeviri dünyasına dışarıdan gelir; tasarım ve insan-bilgisayar etkileşimi alanlarında geliştirilmiştir. Buna karşılık yerelleştirmeyi doğrudan ilgilendirir, çünkü kullanıcının ürünle kurduğu ilişkinin büyük bölümü kelimeler üzerinden yürür.

Bu yazıda tanımı, beş ölçütü, hata kavramını, kullanıcının getirdiği zihinsel modeli ve metin kalitesiyle ilişkiyi ele alıyoruz. Amaç, çeviri değerlendirmesine dil doğruluğunun yanına ikinci bir eksen eklemek.

Kullanılabilirlik nedir?

Uluslararası standarttaki tanım şöyledir: bir sistemin, ürünün veya hizmetin, belirli kullanıcılar tarafından belirli hedeflere etkili, verimli ve tatmin edici biçimde ulaşmak için kullanılabilme derecesi. Tanımın sonunda önemli bir kayıt vardır: belirli bir kullanım bağlamında.

Bu kayıt, mutlak bir kullanılabilirlik ölçüsü olmadığını söyler. Aynı arayüz, günde on kez kullanan bir uzman için verimli, ilk kez giren biri için karmaşık olabilir. Ölçüm her zaman belirli bir kullanıcı ve belirli bir görev için yapılır.

Tanımdaki üç anahtar kelime birbirinden ayrıdır. Etkililik, hedefe ulaşılıp ulaşılmadığıdır. Verimlilik, bunun ne kadar çabayla yapıldığıdır. Memnuniyet ise kullanıcının süreçten memnun ayrılıp ayrılmadığıdır. Bir çeviri üçünü birden etkileyebilir.

Yerelleştirmede bu üç ölçüt somut sorulara dönüşür. Kullanıcı hedeflediği sayfaya ulaşabildi mi? Kaç adımda ulaştı? Yolda kendini yetersiz hissetti mi? Bu sorular ancak gerçek kullanıcılarla denendiğinde yanıtlanır.

Beş ölçüt: kullanılabilirliğin bileşenleri

Web kullanılabilirliği alanında yaygın kabul gören beş bileşen bulunur (Nielsen 2012). Bunlar kalite özellikleri olarak adlandırılır ve her biri ayrı ayrı ölçülebilir. Aşağıdaki tablo, bileşenlerin çeviri açısından karşılığını gösteriyor.

Ölçüt	Sorduğu soru	Metindeki karşılığı
Öğrenilebilirlik	İlk kullanımda temel görev ne kadar kolay?	Etiketlerin tanıdık ve tahmin edilebilir olması
Verimlilik	Öğrendikten sonra ne kadar hızlı?	Kısa, tek anlamlı eylem adları
Akılda kalıcılık	Aradan zaman geçince hatırlanıyor mu?	Aynı işlem için hep aynı kelimenin kullanılması
Memnuniyet	Kullanım hoş bir deneyim mi?	Üslubun kullanıcıyı suçlamayan bir ton taşıması
Hata	Kaç hata yapılıyor, ne kadar hızlı dönülüyor?	Uyarı ve onay metinlerinin açıklığı

Bu beş ölçüt birbirini her zaman desteklemez. Uzman kullanıcı için verimli olan kısaltmalar, yeni kullanıcı için öğrenilebilirliği düşürebilir. Hangi ölçütün öne çıkacağına ürünün kitlesine bakarak karar vermek gerekir.

Çeviri açısından en kolay iyileştirilebilen ölçüt akılda kalıcılıktır. Terim tutarlılığını sağlayan küçük bir sözlük bile, kullanıcının ürüne dönüş yaptığında yeniden öğrenme yükünü belirgin biçimde azaltır.

Ölçütlerin hepsi aynı yöntemle sınanmaz. Öğrenilebilirlik yeni kullanıcılarla, akılda kalıcılık ise aradan zaman geçmiş kullanıcılarla ölçülür. Memnuniyet için kısa bir anket yeterken, verimlilik için görev süresinin kaydedilmesi gerekir. Ölçüm planı yapılırken hangi ölçütün öncelikli olduğu baştan seçilmelidir.

Buradaki hata kimin hatası?

Ölçütlerden biri hatadır ve sık yanlış anlaşılır. Kastedilen, geliştirme ya da çeviri sürecinden kaynaklanan kusurlar değildir. Kullanıcının ürünle etkileşim sırasında yaptığı yanlış işlemlerdir: yanlış düğmeye basmak, formu eksik doldurmak, yanlış menüye girmek.

Hatalar ikiye ayrılır. Küçük hatalar, kullanıcının kolayca geri dönüp devam edebildiği durumlardır. Yıkıcı hatalar ise kullanıcının hiç dönemediği ya da büyük güçlükle döndüğü durumlardır. İkinci grup, alışveriş sepetini terk etme gibi doğrudan ticari sonuçlar üretir.

Metin bu iki grubu da etkiler. Belirsiz bir düğme adı yanlış tıklamayı artırır; anlaşılmayan bir hata mesajı ise kullanıcının geri dönmesini imkânsız hâle getirebilir. Çeviri, hata oranını doğrudan değiştirebilen bir değişkendir.

Bu nedenle satın alma gibi kritik akışlarda tasarım sadeleştirilir ve gezinme menüleri gizlenir. Amaç, dikkat dağıtacak ögeleri ve dolayısıyla hata olasılığını azaltmaktır. Aynı sadelik metinde de aranmalıdır.

Kullanıcının getirdiği zihinsel model

Yeni bir siteyi ilk kez açan kullanıcı boş bir zihinle gelmez. Daha önce gezdiği binlerce sayfadan biriktirdiği bir beklenti yığınıyla gelir ve ana sayfaların nasıl çalışması gerektiğine dair genel bir model taşır (Nielsen ve Tahir 2002).

Bu model, kullanıcının metni nasıl işleyeceğini de belirler. Sepet, hesabım, iletişim gibi başlıkların beklenen yerde ve beklenen adla bulunması gerekir. Yaratıcı ama alışılmadık bir karşılık, özgün görünse de kullanıcıyı yavaşlatır.

Yerelleştirmede bu, hedef pazarın alışkanlıklarına bakmayı gerektirir. Kaynak dilde yerleşik olan bir kalıbın birebir karşılığı hedef dilde yerleşik olmayabilir. Doğru soru, kelimenin doğru olup olmadığı değil, o pazarda beklenen kelime olup olmadığıdır.

Bu soruyu yanıtlamanın en hızlı yolu, aynı sektördeki yerli ürünlere bakmaktır. Rakiplerin hangi kelimeleri kullandığı, kullanıcının zihnindeki modelin fiilî hâlidir. Kısa bir tarama, sözlük çalışmasından daha güvenilir bir başlangıç noktası verir.

Aynı ilke yazılım ve oyunlar için de geçerlidir. Platform sözleşmelerine uymak, kullanıcının önceden bildiği kalıpları korumak anlamına gelir. Bu kalıpları bilerek bozmak ancak güçlü bir gerekçe varsa savunulabilir.

Metnin kalitesi kullanılabilirliğe dâhil mi?

Alanyazında kullanılabilirlik çalışmaları uzun süre renklere, simgelere, görev akışlarına ve kaydırma davranışına odaklandı. Metnin kendisine daha az yer verildi. Oysa kullanıcı ekranda gördüğü kelimelerle karar verir.

Bu boşluğu inceleyen çalışmalar, kullanılabilirlik üslup kılavuzlarının geliştirme aşamasında kullanılmasını öneriyor (Bowker 2015). Kılavuz, hem kaynak metni yazan ekibe hem de çeviriyi yapan ekibe ortak bir ölçüt sunuyor.

Bulgulardan biri şaşırtıcıdır. Hem kullanılabilirlik hem çevrilebilirlik ilkelerine göre yazılan içerik, kaynak dildeki okurun deneyimini bir miktar düşürebiliyor; buna karşılık hedef dildeki okurun deneyimini yükseltebiliyor. Yani iki kitlenin çıkarı her zaman aynı yöne bakmıyor.

Bu, kaynak metin yazımının yerelleştirme kararı olduğunu gösterir. Çok dilli yayımlanacak bir ürünün metinleri, tek dilli bir üründen farklı yazılmalıdır. Kararı geliştirme aşamasında almak, çeviri aşamasında telafi etmeye çalışmaktan ucuzdur.

Uygulamada bu, kaynak metni yazan ekiple çeviri ekibinin aynı kılavuzu paylaşması demektir. Cümle uzunluğu, edilgen yapı kullanımı, kısaltma politikası ve terim seçimi gibi başlıklar tek bir belgede toplandığında, iki taraf da aynı ölçüte göre çalışır. Belge kısa olduğunda okunur, uzun olduğunda rafta kalır.

Makine çevirisi kullanılabilirliği nasıl etkiliyor?

Konuyu doğrudan ölçen bir çalışma, bir kelime işlemci arayüzünün üç sürümünü karşılaştırdı: özgün İngilizce sürüm, ham makine çevirisi sürümü ve tümüyle insan eliyle yerelleştirilmiş sürüm (Guerberof-Arenas vd. 2021).

Sonuçlar, çeviri biçiminin kullanılabilirlik üzerinde belirleyici olduğunu gösterdi. Ham makine çevirisi sürümünde görevlerin tamamlanma süresi uzadı ve kullanıcıların bildirdiği memnuniyet düştü. Tamamlanan görev sayısında ise belirgin bir fark görülmedi.

Bu bulgu iki yönlü okunmalıdır. Makine çevirisi kullanıcıyı tamamen durdurmuyor; ama işini yavaşlatıyor ve deneyimini zayıflatıyor. Arayüz gibi her gün kullanılan metinlerde bu yavaşlama zamanla birikir ve tek tek ölçüldüğünde küçük görünen farklar toplamda belirginleşir.

Benzer bir sonuç makine çevirisi sonrası düzeltme için de geçerli. Düzeltme yapıldığında kaynak ile hedef okurlar arasındaki fark ihmal edilebilir düzeye iniyor. Yani belirleyici olan makinenin kullanılıp kullanılmaması değil, çıktının insan eliyle geçirilip geçirilmediği.

Türkiye bağlamı

Türkiye’de kurumsal web sitelerinin İngilizce sürümleri çoğu zaman tek seferlik bir çeviri projesi olarak ele alınıyor. Site yayına giriyor, sonra Türkçe tarafta yapılan güncellemeler İngilizce tarafa taşınmıyor. Sonuçta iki sürüm arasında yalnızca dil değil, işlev farkı da oluşuyor.

Türkçenin kendi içindeki alışkanlıklar da ölçütleri etkiliyor. Kullanıcılar bazı İngilizce terimleri Türkçe karşılıklarından daha hızlı tanıyabiliyor. Böyle durumlarda ısrarla öz Türkçe bir karşılık kullanmak öğrenilebilirliği düşürebiliyor; karar, dil tercihi değil kullanıcı ölçümüyle verilmeli.

Üçüncü nokta ölçüm kültürü. Yerel projelerde kullanılabilirlik denemesi çoğunlukla bütçe kaleminde yer almıyor. Oysa beş kullanıcıyla yapılan kısa bir görev denemesi bile, en sık karşılaşılan tıkanma noktalarını yayına girmeden önce görünür kılabiliyor.

Kamu hizmetlerinin çevrimiçi sunulduğu alanlarda ise mesele yalnızca ticari değil. Vatandaşın işlemi tamamlayamaması, çağrı merkezine ve fiziksel şubelere yük bindiriyor. Arayüz metninin sadeleştirilmesi, bu durumda hem kullanıcı hem kurum tarafında ölçülebilir bir tasarrufa dönüşebiliyor.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Çeviri satın alırken teslim ölçütünüzü yalnızca dil doğruluğu üzerinden kurmayın. Ürünün kullanıcıyı hedefe ulaştırıp ulaştırmadığı da ölçülebilir bir başlıktır ve çoğunlukla sizin için daha anlamlıdır.

Bunu yapmanın yolu uzun raporlar hazırlamak değil, birkaç somut adımı sıraya koymaktır. Aşağıdaki liste, çoğu projede bir haftalık bir hazırlıkla tamamlanabilir ve sonraki dillerde yeniden kullanılabilir.

1. En kritik üç kullanıcı görevini yazın: kayıt, satın alma, destek talebi gibi.
2. Bu görevlerde geçen tüm arayüz metinlerini ayrı bir dosyada toplayın.
3. Sık kullanılan eylemler için tek karşılıklı bir terim listesi oluşturun.
4. Hata ve uyarı mesajlarını ayrı gözden geçirin, çözüm önerisi içerdiğinden emin olun.
5. Yayından önce birkaç kullanıcıya bu üç görevi yaptırıp süre ve tıkanma noktalarını not edin.

Bu çalışma büyük bir bütçe gerektirmez; gerektirdiği şey sıralamayı doğru kurmaktır. Kapsamınıza uygun bir değerlendirme için teklif formunu kullanabilir, ilgili diğer yazılara bilgi merkezinden ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kullanılabilirlik nasıl tanımlanır?

Uluslararası tanıma göre, bir sistemin veya ürünün belirli kullanıcılar tarafından belirli hedeflere etkili, verimli ve tatmin edici biçimde ulaşmak için kullanılabilme derecesidir. Tanım her zaman belirli bir kullanım bağlamına atıf yapar.

Kullanılabilirliğin beş ölçütü nedir?

Öğrenilebilirlik, verimlilik, akılda kalıcılık, memnuniyet ve hata. İlk dördü kullanıcının ürünü ne kadar rahat öğrenip kullandığını, sonuncusu ise hata yapma ve hatadan dönme durumunu ölçer.

Buradaki hata çeviri hatası mı demek?

Hayır. Buradaki hata, kullanıcının ürünle etkileşim sırasında yaptığı yanlış işlemdir. Geliştirme ya da çeviri kaynaklı kusurlar ayrı bir başlıktır, ancak kötü bir metin kullanıcı hatalarını artırabilir.

Makine çevirisi kullanılabilirliği düşürür mü?

Bir araştırmada ham makine çevirisiyle sunulan arayüzde görevlerin tamamlanma süresi uzamış ve kullanıcıların bildirdiği memnuniyet düşmüştür. Tamamlanan görev sayısında ise belirgin bir fark görülmemiştir.

Kaynaklar

• Jiménez-Crespo, M. A. (2024). Localization in Translation. Routledge, s. 105–109.
• ISO 9241-11:2018. Ergonomics of human-system interaction: Usability.
• Guerberof-Arenas, A., Moorkens, J. ve O’Brien, S. (2021). The impact of translation modality on user experience. Machine Translation, 35, s. 205–237.