Çeviri İş Türleri: CAT Kullanımı Aldığınız İşi Nasıl Değiştiriyor?

Bir çevirmenin hangi araçları kullandığı, teknik bir tercih gibi görünür. Uygulamada ise bu tercih, o kişinin kapısını hangi işlerin çalacağını da belirliyor.

İçindekiler

Bu yazıda çeviri iş türleri ile araç kullanımı arasındaki bağı inceliyoruz. Elimizdeki vaka çalışması bu konuda sınırlı sayıda doğrulanmış veri sunuyor; sınırı baştan belirtelim ve yalnızca ölçülmüş olanı sayı olarak aktaralım.

Geri kalanı niteliksel bir çerçeve: iş türlerinin tekrar yapısına, müşteri tipine ve tedarik zincirindeki konuma göre nasıl ayrıştığını anlatıyoruz.

Çeviri iş türleri nasıl ayrışıyor?

Çeviri işlerini birbirinden ayıran en işlevsel ölçüt, konu değil tekrar yapısıdır. Aynı hukuk alanında iki iş, tekrar oranı bakımından taban tabana zıt olabilir.

İş türü	Tekrar yapısı	Aracın getirisi
Teknik dokümantasyon, kılavuz	Yüksek, sürüm sürüm birikir	Belirgin
Yazılım ve arayüz metinleri	Yüksek, kısa segmentli	Belirgin
Ticari yazışma, rapor	Orta	Kısmi
Kısa resmî belgeler	Düşük, her belge farklı kişiye ait	Sınırlı
Edebî ve reklam metni	Çok düşük	Genellikle yok

Bu ayrımın sayısal karşılığı sektör ölçümlerinde görünür. Serbest çevirmenlerin işlediği metinlerde tamamen yeni kelime oranı %59,11 olarak bildirildi; yani metnin yaklaşık %40’ı yeniden kullanılabilir nitelikteydi (DePalma 2012). Bu bir ortalamadır ve iş türüne göre büyük sapmalar gösterir.

Ortalamanın üstünde kalan işlerde araç kendini hızla amorti eder. Altında kalanlarda ise kurulum, terim hazırlığı ve dosya dönüştürme emeği getiriden fazla olabilir. Bu, iş türü ile araç arasındaki ilişkinin temelidir.

Tekrar oranı yalnızca belge tipine değil, sürece de bağlıdır. Yılda bir kez güncellenen bir kılavuz ilk çeviride tekrarsızdır; ikinci sürümde tekrar oranı belirgin biçimde yükselir. Yani aynı belge, zaman içinde farklı bir ekonomiye geçer.

Araç hangi kapıları açıyor?

Kurumsal tedarik zincirine giriş, çoğu zaman araç kullanımıyla başlar. Büyük alıcılar işlerini paketler hâlinde dağıtır; bu paketleri açabilmek belirli bir yazılım ekosistemine dâhil olmayı gerektirir.

Bunun tarihsel nedeni de biliniyor. Trados’un 1996-97’de Avrupa Komisyonu ihalelerini kazanması, kurumsal iş akışını o aracın etrafında şekillendirdi (Garcia 2015). Bugün de zincirin üst halkası hangi biçimi kullanıyorsa, alt halkalar ona uymak zorunda kalıyor.

Araç kullanan çevirmen bu nedenle daha büyük hacimli, daha sürekli ve daha kurumsal işlere erişebilir. Buna karşılık bu işlerin birim ücreti genellikle doğrudan müşteriden alınandan düşüktür ve tekrar indirimi uygulanır.

Yani açılan kapı hacim kapısıdır, mutlaka kârlılık kapısı değil. Hacim ile birim ücret arasındaki bu takas, sektörün en temel gerilimlerinden biri.

Takasın bir de istikrar boyutu var. Kurumsal müşteri düzenli hacim getirir ve tahsilat riski görece düşüktür. Doğrudan müşteri daha yüksek birim ücret öder ama iş akışı kesiklidir. Çevirmenlerin araç kararı, çoğu zaman bu iki modelden hangisini seçtiğiyle birlikte veriliyor.

Araç hangi kapıları kapatıyor?

Madalyonun diğer yüzü daha az konuşuluyor. Araçların çalışma biçimi, bazı metin türlerinde belirgin bir dezavantaj üretebilir.

Bunun teknik sebebi segmentasyondur. Araçlar metni cümle düzeyinde parçalara böler ve çevirmen bu parçaları tek tek görür. Araştırmalar, cümle birleştirme gibi üslup hamlelerinin bu ortamda belirgin biçimde azaldığını gösteriyor (Ehrensberger-Dow & Massey 2014).

Sonuç, metnin bütününü kimsenin görmediği bir üretim biçimi olabilir; alanyazın buna “kolaj çeviri” adını veriyor (Mossop 2006). Edebî metinde, reklam metninde ve marka diline dayalı içerikte bu risk kabul edilebilir değildir.

Bu nedenle bazı çevirmenler yaratıcı alanda çalışmayı seçtiği için araç kullanmıyor olabilir. Nedensellik yönü belirsizdir: araç iş türünü mü belirliyor, iş türü aracı mı — anket bunu ayırt etmiyor.

Riski azaltan uygulamalar var: segment birleştirmeye izin veren ayarlar, önizleme ekranları ve bütün metin üzerinde yapılan son okuma. Ama bunların hiçbiri varsayılan değildir; süreçte ayrıca istenmesi gerekir.

Vaka çalışması ne söylüyor, ne söylemiyor?

Bu noktada dürüst olmak gerekiyor. Elimizdeki 2019 tarihli Polonya araştırması, iş türü dağılımına dair bu yazıda kullanabileceğimiz doğrulanmış bir yüzde tablosu sunmuyor.

Çalışmadan aktarabileceğimiz ilgili bulgu şudur: geçimini yalnızca çeviriden sağlayanların oranı CAT kullananlarda %75, kullanmayanlarda %41 (Polonya, 2019). Bu, araç kullananların daha tam zamanlı bir profile yakın olduğunu gösterir; hangi iş türlerini aldıklarını göstermez.

İkinci ilgili bulgu, kullanmama gerekçelerindedir: katılımcıların yaklaşık %50’si aracı “ihtiyaç duymadığı” için kullanmadığını belirtti (Polonya, 2019). Bu cevap dolaylı olarak iş türüne işaret eder, ama iş türünü doğrudan ölçmez.

Dolayısıyla bu yazının iş türü bölümleri, sayıya değil sektör pratiğine ve tekrar oranı mantığına dayanıyor. Ayrımın gerekçesini araştırmanın sınırları yazısında ayrıntılandırdık.

Bunu açıkça yazmamızın nedeni basit: iş türü dağılımına dair uydurulmuş bir yüzde tablosu, okuru gerçek bir ölçüme baktığına inandırır. Elimizde olmayan bir veriyi, olmadığını söyleyerek aktarmak daha yararlıdır.

Araç kullanımı uzmanlaşmayı nasıl yönlendiriyor?

Araç kararı bir kez verildiğinde kendini besleyen bir döngü başlıyor. Aracı olan çevirmene araç gerektiren işler gelir; o işler daha çok bellek biriktirir; biriken bellek onu o alanda daha rekabetçi kılar.

Döngü uzmanlaşmayı hızlandırır. Beş yıl boyunca aynı sektörün dokümantasyonunu çeviren biri, hem terminolojiyi hem de kurum dilini biriktirir. Bu birikim, aracın kendisinden çok daha değerli bir varlıktır.

Ters yönü de var. Aynı döngü, çevirmeni belirli bir müşteri tipine ve belirli bir metin türüne kilitleyebilir. Alan değiştirmek, birikmiş belleği ve terim yapısını arkada bırakmak anlamına gelir.

Alıcı açısından bu döngü olumlu bir sinyaldir. Sizin sektörünüzde uzun süredir çalışan bir tedarikçinin birikimi, ilk günden itibaren daha yüksek eşleşme ve daha tutarlı terminoloji üretir. Sorulacak soru, tedarikçinin kaç yıldır sizin alanınızda çalıştığıdır.

Bu nedenle “CAT kullanıyor musunuz” sorusundan daha bilgilendirici bir soru var: bizim sektörümüzde birikmiş bir belleğiniz var mı ve o bellek bizim projemizde kullanılacak mı?

Buradaki dengeyi de belirtelim: başka bir müşterinin belleğinin sizin projenizde kullanılması gizlilik açısından sorun yaratabilir. Doğru kurgu, sektörel terim birikiminin taşınması ama müşteriye özel belleklerin ayrı tutulmasıdır.

Zincirdeki konum: doğrudan müşteri mi, büro mu?

İş türünü belirleyen bir başka değişken, çevirmenin tedarik zincirindeki yeridir. Doğrudan müşteriyle çalışmak ile çeviri şirketiyle çalışmak farklı ekonomiler üretir.

Doğrudan müşteride birim ücret genellikle daha yüksektir, ama iş akışı düzensizdir ve satış emeği çevirmenin üzerindedir. Çeviri şirketinde birim ücret daha düşüktür, buna karşılık iş düzenli gelir ve satış yükü yoktur.

Verim tarafında da fark var. Sektör ölçümlerine göre serbest çevirmen 443 kelime/saat üretirken, süreçleri bölen bir çeviri şirketi 5.728 kelime/saat düzeyine ulaşabiliyor (DePalma 2012). Bu fark bireysel hızdan değil, işbölümünden doğuyor.

Araç kullanımı, çevirmeni bu ikinci modele doğru çeker. Çünkü paylaşılan bellek, bölünmüş süreç ve paralel çalışma ancak ortak bir araç ortamında mümkündür.

Bu çekimin sınırı da var. Paylaşılan bellek üslup birliğini sağlamaz; yalnızca terim birliğini kolaylaştırır. Çok kişili projelerde metnin tek bir sesle konuşması için ayrıca bir revizyon katmanı gerekir.

Türkiye bağlamı

Türkiye’de iş türü dağılımını ölçen, kamuya açık bir çeviri sektörü araştırması bulunmuyor. Karşılaştırmalı bir sayı vermiyoruz; bunun yerine gözlemlenebilir yapısal farkları aktarıyoruz.

Türkiye’de talebin önemli bir bölümü noter onaylı belge çevirisidir: diploma, nüfus kaydı, vekâletname, sicil belgesi. Bu belgeler kısa, standart biçimlidir ama her biri farklı bir kişiye aittir; isim, tarih ve numara alanları sürekli değişir. Sonuç, biçimsel benzerliğe rağmen düşük gerçek tekrar oranıdır.

Buna karşılık Türkiye’de büyüyen bir başka alan var: e-ticaret ürün içerikleri ve web sitesi yerelleştirmesi. Bu tür işler yüksek tekrarlıdır ve terim tutarlılığı gerektirir. WordPress’in web genelinde %61,4 paya sahip olması (W3Techs, Eylül 2019 verisi), içerik yönetim sistemi üzerinden yürüyen çeviri iş akışlarını da yaygınlaştırdı. Türkçenin sondan eklemeli yapısı ise arayüz metinlerinde karakter uzunluğu ve çekim sorunlarını gündeme getirir.

Üçüncü bir alan da hızla büyüyor: görsel-işitsel içerik ve altyazı. Bu iş türü kendi araçlarını gerektirir ve genel amaçlı çeviri programlarıyla yalnızca kısmen örtüşür. Türkiye’de dizi ve dijital platform içeriğinin hacmi düşünüldüğünde, iş türü haritasının Polonya örnekleminden belirgin biçimde farklı olması beklenir.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Doğru tedarikçi, sizin iş türünüzde çalışan tedarikçidir. “CAT kullanıyorum” ifadesi tek başına bir uygunluk göstergesi değildir. Seçim yaparken şu sırayı izleyebilirsiniz.

Belge tipinizi tanımlayın: tekrarlı dokümantasyon mu, tekil resmî belge mi, yaratıcı içerik mi?
Tekrarlıysa bellek ve terim yönetimi isteyin; tekrar analizini teklife ekletin.
Yaratıcı içerikte segment düzeyinde değil, bütün metin üzerinde revizyon yapılmasını şart koşun.
Kısa resmî belgelerde araç yerine teslim süresi, onay süreci ve doğruluk kontrolüne odaklanın.

Biz bu üç iş türünü ayrı süreçlerle yönetiyoruz; hangisinin size uyduğunu belge örneğinize bakarak söyleyebiliriz. Kapsamı hizmetler sayfasında bulabilir, dosyanıza özel bir değerlendirme için teklif formunu kullanabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

CAT kullanmak hangi iş türlerinde avantaj sağlar?

Tekrar oranı yüksek işlerde: teknik dokümantasyon, ürün katalogları, yazılım arayüzleri ve düzenli güncellenen içerikler. Buralarda bellek hem hızı hem terim tutarlılığını destekler.

Hangi iş türlerinde getirisi düşüktür?

Edebî metin, reklam ve pazarlama içeriği ile her biri farklı bir kişiye ait kısa resmî belgelerde tekrar oranı düşüktür. Bu işlerde aracın kurulum emeği getirisini karşılamayabilir.

Vaka çalışması iş türü dağılımını ölçtü mü?

Çalışmanın bu yazıda kullandığımız doğrulanmış bulgusu, geçim kaynağına ilişkin farktır: yalnızca çeviriden geçinenler CAT kullananlarda %75, kullanmayanlarda %41 (Polonya, 2019).

İş türü fiyatı nasıl etkiler?

Tekrarlı belgelerde bellek indirimi devreye girebilir; tekrarsız belgelerde fiyat doğrudan hacim ve uzmanlık üzerinden oluşur. Bu yüzden fiyat karşılaştırması belge tipi sabitlenmeden yapılmamalıdır.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Routledge Focus, Bölüm 6.
Mossop, B. (2006). Has computerization changed translation? Meta, 51(4), s. 787-793.
Ehrensberger-Dow, M. & Massey, G. (2014). Cognitive ergonomic issues in professional translation. Içinde: The Development of Translation Competence. Cambridge Scholars.
W3Techs (Eylül 2019). Usage statistics of content management systems.