Web İçin Metin Yazımı Kuralları

Basılı bir broşür için yazılmış metni olduğu gibi web sayfasına koyduğunuzda genellikle iyi sonuç vermez. Sorun çevirinin kalitesi değildir; ortamın kendisidir. Ekranda okuyan kullanıcı, kâğıtta okuyan okurdan farklı davranır ve metin bu davranışa göre kurulmalıdır.

İçindekiler

Kullanılabilirlik alanının kurucu isimleri, düz metnin web bilgisinin temeli olduğunu söyler (Nielsen ve Tahir 2002: 49). Ancak bu düz metnin etkili olabilmesi için belirli bir biçimde yazılması gerekir. Web için metin yazımı, bu biçimi tarif eden kurallar bütünüdür.

Aşağıda ekran okumasının ne değiştirdiğini, uzunluk, sözcük, söz dizimi, üslup ve yapı düzeyinde hangi kuralların önerildiğini ve bunların Türkçeye nasıl yansıdığını anlatıyoruz. Bu kurallar çeviri işine de doğrudan yansır: hedef metnin ölçütü yalnızca doğruluk değil, ekranda çalışıp çalışmadığıdır.

Ekranda okumak neden farklı?

İlk fark hızdır. Araştırmalar, kullanıcıların ekranda kâğıda göre yaklaşık dörtte bir oranında daha yavaş okuduğunu gösteriyor (Nielsen ve Loranger 2006). Bu yavaşlama, aynı metnin ekranda daha yorucu olması anlamına gelir ve doğrudan uzunluk kararlarını etkiler.

İkinci fark davranıştır. Kullanıcılar web metinlerini genellikle okumaz; aradıkları bilgiyi bulana ya da ilgilerini çeken bir içeriğe rastlayana kadar tarar (Nielsen 2001). Bu tarama davranışı, metnin baştan sona okunacağı varsayımını geçersiz kılar.

Üçüncü fark ekran çeşitliliğidir. Aynı metin geniş bir masaüstü ekranında da, dar bir telefon ekranında da görünecektir. Dar ekranda uzun paragraf duvara dönüşür. Bu yüzden yapı kararları, en küçük ekran düşünülerek verilir.

Web için metin yazımı ayrı bir beceridir

Yerelleştiriciden yalnızca doğru çeviri değil, ortama uygun metin üretmesi beklenir. Kaynak, bu alanda başvurulabilecek dört tür kaynaktan söz eder ve bunları yerelleştiricinin başucu malzemesi olarak sıralar (Jiménez-Crespo 2024, s. 188-189).

Kaynak dildeki metin yazımı için hazırlanmış tek dilli üslup kılavuzları.
Şirkete veya projeye özgü kılavuzlar; gönüllü çeviri projelerinin kılavuzları da bu gruptadır.
Yerelleştirmeye özgü üslup kılavuzları.
Web kullanılabilirliği ve kullanıcı deneyimi üzerine, etkili metin yazımına odaklanan yayınlar.

Bunlara iki başlık daha eklenir. Birincisi, ortamın kendine özgü nitelikleri nedeniyle yazma tekniğinin uyarlanmasıdır. İkincisi, metnin herkes için erişilebilir olmasını sağlayan yalın dil düşüncesidir. Erişilebilirlik burada ek bir özellik değil, yazının bir niteliği olarak ele alınır.

Uzunluk: yarı yarıya kısaltmak

Genel ilke açıktır: web metinleri kısa, özlü, açık, erişilebilir ve somut olmalıdır. Kısalık doğrudan ekran okumasıyla ilgilidir ve bu ortam için üretilen metnin, basılı karşılığına göre yarı yarıya kısaltılması önerilir (Nielsen ve Loranger 2006).

Bu kural çeviri için özel bir zorluk üretir. Kaynak metin zaten kısaysa, hedef metni daha da kısaltma alanı daralır. Üstelik Türkçe, çoğu Batı dilinden gelen metinlerde belirli ölçüde uzama eğilimi gösterir. Sonuç, tasarımın taşımadığı bir metin olabilir.

Çözüm, sıkıştırmayı çeviri aşamasında planlamaktır. Gereksiz bağlaçları düşürmek, ad öbeklerini fiile çevirmek ve tekrarları budamak, anlamı kaybetmeden yer kazandırır. Bu, serbest çeviri değil, ortamın gereğine uyan bir aktarım kararıdır.

Sözcük seçimi ve terim tutarlılığı

Terimler kolay anlaşılır olmalı ve terim tutarlılığına dikkat edilmelidir. Yüksek düzeyli, ağdalı sözcüklerden kaçınmak önerilir. Aynı kavram sitenin her yerinde aynı sözcükle karşılanmalıdır; eş anlamlı kullanmak edebi metinde zenginlik, arayüzde ise karışıklık üretir.

Kaçınılması gerekenler listesi de nettir: gayriresmi kısaltmalar, belirsiz yapılar, argo ve mesleki jargon. Alay ve mizah özellikle arayüz metinlerinde önerilmez. Küresel kitleye ulaşan metinlerde bölgesel ağız farklarından da uzak durulur (Jiménez-Crespo 2024, s. 189).

Bu kurallar kuru bir metin anlamına gelmez. Amaç, kullanıcının duraksamadan ilerlemesidir. Duraksama her seferinde küçük bir bilişsel maliyet üretir ve bu maliyet, sayfayı terk etme kararına kadar birikebilir.

Terim tutarlılığı ayrıca teknik bir gereklilik de üretir. Aynı kavramın tek bir karşılığı olduğunda çeviri belleği ve terim veritabanı verimli çalışır. Farklı karşılıklar biriktiğinde ise araç doğru öneriyi getiremez ve kalite kontrol her sürümde aynı uyarıyı üretmeye başlar.

Söz dizimi ve ters piramit

Önerilen söz dizimi sadedir: on beş ile yirmi beş kelime arasında, tam ve ideal olarak tek bir fikir taşıyan cümleler. Uzun ve birbirine eklemlenmiş cümlelerden, edilgen yapıdan ve fiil yerine ad öbeği kullanmaktan kaçınılması önerilir (Jiménez-Crespo 2024, s. 189).

Kullanıcılar her paragrafın ve bölümün ilk cümlelerini taradığı için ters piramit yapısı kullanılmalıdır. Bu yapı sonuçla başlar ve önemli bilgiyi en başa koyar. Bir kaynağın ifadesiyle, ters piramidin etkili olmasının nedeni okurun anahtar bilgiyi baştan hızla almasıdır (Mill 2005: 11-12).

Göndergelere de dikkat gerekir. Metin içi ve metin dışı göndermeler, işaret zamirleri ve zaman-mekân bildiren ifadeler dikkatli kullanılmalıdır; çünkü kullanıcının hiper metnin geri kalanını okuyup okumayacağını önceden kestirmek mümkün değildir (Price ve Price 2002).

Üslup: doğrudan hitap ve olumlu dil

Web metinleri kullanıcıya doğrudan seslenmelidir. Bu kural, iletişimin kurumlar ya da devlet birimleri arasında geçtiği ve üslubun oldukça resmi olduğu durumlarda bile geçerli sayılır. Doğrudan hitap, arayüz ve etkileşim öğelerinde neredeyse istisnasızdır.

Olumlu bir tutum daha iyi sonuç verir. Çift olumsuzlardan ve olumsuz yüklü sözcüklerden kaçınılması önerilir. Ayrıca bilgilendirici üslup, tanıtım üslubuna göre daha iyi çalışır; okunabilirliği ve kullanıcının hatırlama kapasitesini artırır.

Klişe ifadelerden de uzak durulur. “Sitemize hoş geldiniz”, “Yapım aşamasında” ya da “Buraya tıklayın” gibi kalıplar, kullanıcıya bilgi vermez ve yer kaplar. Bağlantı metni, gidilecek yeri anlatan somut bir ifade olmalıdır.

Bu kuralların hepsi her metin türüne aynı ölçüde uygulanmaz. Arayüz metni, içerik metni, açılış sayfası ve tanıtım metni arasında farklar vardır. Kılavuzlar genel bir çerçeve verir; hangi kuralın nerede ne kadar esnetileceği, sayfanın işleviyle birlikte kararlaştırılır.

Yapı: paragraf, tablo ve görsel

Paragraflar taramayı kolaylaştıracak biçimde kısa olmalı, tek fikir taşımalı ve en fazla üç ile beş cümleden oluşmalıdır. En önemli bilgi ilk iki cümlede verilir. Tekrar eden ya da sayısal bilgi tablolara ve grafiklere taşınır. Aşağıdaki tablo basılı alışkanlıkla web önerisini karşılaştırıyor.

Öğe	Basılı metin alışkanlığı	Web için öneri
Metin uzunluğu	Konu bitene kadar	Basılı karşılığın yarısı kadar
Cümle	Uzun ve bağlaçlı	On beş ile yirmi beş kelime, tek fikir
Paragraf	Sınır yok	Üç ile beş cümle
Bilgi sırası	Giriş, gelişme, sonuç	Ters piramit: sonuç en başta
Sayısal bilgi	Cümle içinde	Tablo veya grafik
Görsel	Süsleme amaçlı olabilir	Yalnızca amaca hizmet ediyorsa

Görsellerde ölçü nettir. Metnin yerini görselle doldurma eğilimi yaygındır; oysa görseller durağan ve hiyerarşisizdir, insan zihni ise yapı ve hiyerarşi tercih eder (Jeney 2007: 28-29). Görseller yalnızca sayfanın iletişim amacına katkı sağladığında kullanılmalıdır.

Köprüler de yapının bir parçasıdır. Bağlantılar tüm hiper metni örgütlediği için bağlantı metinlerinin özenle seçilmesi gerekir (McAlpine 2001: 33). Bağlantı metni, tıklamadan önce nereye gidileceğini anlatmalıdır. Bu, hem kullanılabilirlik hem de erişilebilirlik açısından ölçülebilir bir fark yaratır.

Son olarak, metnin okunabilirliğini otomatik araçlarla ölçmek mümkündür. Kullanılabilirlik ve erişilebilirlik denetleyicileri, içeriğin okunaklı ve verimli olup olmadığını kontrol eder. Bu araçlar insan değerlendirmesinin yerini tutmaz ama yayın öncesi hızlı bir tarama için işe yarar.

Türkiye bağlamı

Türkçede kurumsal metin geleneği uzun cümleden yanadır. Resmi yazışma dilinden gelen “gerçekleştirilmesi planlanmaktadır” türü ad öbekleri, web metnine taşındığında hem uzunluk hem de anlaşılırlık sorunu üretir. Bu yapıları fiile çevirmek, ortalama cümle uzunluğunu belirgin biçimde düşürür.

İkinci konu hitap biçimidir. Doğrudan hitap kuralı Türkçede kişi tercihi sorusunu doğurur. Kurumsal sitelerde çoğul ikinci kişi yaygın ve güvenlidir; tekil kullanım genç kitleye seslenen ürünlerde tercih edilebilir. Önemli olan sitenin tamamında tek bir tercihin sürdürülmesidir.

Üçüncüsü sondan eklemeli yapının getirdiği pratik sorundur. Düğme ve menü metinleri Türkçede eklerle uzar; “Kaydet” kısa, “Değişiklikleri kaydet” ise dar bir düğmeye sığmayabilir. Tasarım ile metin kararlarını aynı anda vermek bu sorunu büyük ölçüde çözer.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Sitenizin çevirisini değerlendirirken yalnızca doğruluğa bakmak yetmez. Metnin ekranda çalışıp çalışmadığı ayrı bir ölçüttür. Aşağıdaki adımlar bunu ölçülebilir hâle getirir.

Çeviri talimatınıza ortalama cümle uzunluğu ve paragraf sınırı gibi somut ölçütler ekleyin.
Her sayfa için en önemli bilginin ilk iki cümlede geçmesini şart koşun.
Sayısal ve tekrar eden bilgiyi tabloya taşımayı çeviri kapsamına dahil edin.
Bağlantı metinlerini “buraya tıklayın” yerine gidilecek yeri anlatacak biçimde yazdırın.
Teslim aldığınız metni dar bir telefon ekranında okuyup son kontrolü öyle yapın.

Bu ölçütler çeviri ekibine baştan verildiğinde revizyon turu belirgin biçimde azalır. Benzer konulardaki yazılarımıza bilgi merkezimizden, güncel tarifeye ise fiyatlar sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Web metni gerçekten daha mı kısa olmalı?

Evet. Kullanılabilirlik araştırmaları ekranda okumanın kâğıda göre yaklaşık dörtte bir oranında yavaş olduğunu gösteriyor. Bu nedenle bu ortam için üretilen metnin basılı karşılığına göre yarı yarıya kısaltılması öneriliyor.

Ters piramit yapısı nedir?

Gazetecilikten gelen bir kurgudur. Metin sonuçla başlar, en önemli bilgi en başta verilir, ayrıntılar sonra gelir. Kullanıcılar paragrafın ilk cümlelerini taradığı için bu yapı, okurun anahtar bilgiyi hızla almasını sağlar.

Cümleler ne kadar uzun olmalı?

Web için önerilen söz dizimi sadedir: on beş ile yirmi beş kelime arasında, tam ve tek fikir taşıyan cümleler. Uzun ve birbirine eklemlenmiş cümlelerden, edilgen yapıdan ve fiil yerine ad öbeği kullanmaktan kaçınılması öneriliyor.

Mizah ve deyim kullanılabilir mi?

Arayüz metinlerinde önerilmez. Kaynak, gayriresmi kısaltmalardan, belirsiz yapılardan, argodan, alaydan ve mizahtan kaçınılmasını söyler. Küresel kitleye ulaşan metinlerde bölgesel ağız farklarından da uzak durulması gerekir.

Kaynaklar

Jiménez-Crespo, M. A. (2024). Localization in Translation. Routledge, s. 188-191.
Nielsen, J. & Loranger, H. (2006). Prioritizing Web Usability. New Riders.
Jeney, C. (2007). Writing for the Web. Pearson, s. 28-29.

Web İçin Metin Yazımı: Ekranda Okunan Metnin Kuralları