TMX XLIFF ve Uyumluluk: Çeviri Dosya Biçimleri

Çeviri belleğiniz bugün hangi yazılımda duruyorsa dursun, bir gün başka bir yere taşınacak. Tedarikçi değişir, yazılım eskir, ekip yenilenir. O gün geldiğinde işinizi kurtaracak olan şey TMX XLIFF gibi araçtan bağımsız dosya biçimleridir.

İçindekiler

Bu biçimler, çeviri sektörünün ortak dili gibidir. Her aracın kendi iç veri yapısı vardır; ortak biçimler ise bu yapıları birbirine çevirir. Kusursuz çalışmazlar, ama alternatifi tam bir kilitlenmedir.

Bu yazıda hangi biçimin neyi taşıdığını, aktarımda nelerin kaybolduğunu ve alıcı tarafın sözleşmesine ne yazması gerektiğini ele alıyoruz.

TMX XLIFF gibi ortak biçimlere neden ihtiyaç var?

1990’larda çeviri araçları çoğaldıkça her araç kendi dosya yapısını getirdi. Bir büro belleğini bir yazılımda tutuyorsa, farklı bir yazılım kullanan çevirmenle çalışması pratikte imkânsız hâle geliyordu.

Sorun yalnızca teknik değildi, ekonomikti de. Yazılım değiştirmek, birikmiş bütün belleği kaybetmek anlamına geliyordu. Bu, kullanıcıyı tek bir sağlayıcıya bağlayan güçlü bir kilit yarattı.

Sektör bu kilidi gevşetmek için ortak biçimler geliştirdi. Bunların çoğu XML tabanlıdır; yani metin tabanlı, insan tarafından da okunabilen ve programlar arasında güvenli biçimde taşınabilen yapılardır.

Bugün dört biçim öne çıkar: bellek için TMX, iş dosyası için XLIFF, terimler için TBX, segmentasyon kuralları için SRX. Dördü birlikte bir çeviri projesinin bütün taşınabilir bileşenlerini kapsar.

Bu biçimlerin ortak mantığı, içeriği taşıyıcıdan ayırmaktır. Bir Word belgesinde metin ile biçimlendirme iç içedir; çeviri biçimlerinde ise metin ayrı, biçimlendirme etiket olarak ayrı tutulur. Bu ayrım hem aktarımı hem otomatik denetimi mümkün kılan temel tasarım tercihidir.

TMX: çeviri belleğinin taşıma biçimi

TMX (Translation Memory eXchange), çeviri belleklerinin araçlar arasında aktarılması için 1990’ların sonunda geliştirildi. Bir TMX dosyası, kaynak-hedef cümle çiftlerinin listesidir; her çiftin yanında dil kodu, oluşturulma tarihi ve kullanıcı bilgisi gibi alanlar bulunabilir.

Alıcı taraf için TMX’in önemi büyüktür: kurumunuzun çeviri birikimini somut bir dosyaya dönüştüren biçim budur. Belleğinizi TMX olarak elinizde tutuyorsanız, tedarikçi değiştirdiğinizde tekrar indiriminizi de yanınızda götürürsünüz.

TMX dosyaları düz metin gibi açılabilir. Bu, bir yandan pratiktir — içeriği gözle kontrol edebilirsiniz — bir yandan da gizlilik açısından dikkat gerektirir. Bellekte geçen her isim, adres ve tutar bu dosyanın içinde okunabilir hâldedir.

Bu nedenle TMX teslimlerinde iki şeyi birlikte konuşmak gerekir: dosyanın size verilmesi ve tedarikçideki kopyaların ne zaman imha edileceği. İkincisi yazılmazsa, belleğiniz iki yerde birden yaşamaya devam eder.

XLIFF: çeviri işinin taşıma biçimi

XLIFF (XML Localisation Interchange File Format), TMX’ten farklı bir sorunu çözer. TMX birikmiş bilgiyi taşır; XLIFF ise devam eden işi taşır. Bir XLIFF dosyasında çevrilecek segmentler, mevcut çevirileri, segment durumları ve çevirmene bırakılan notlar bulunur.

Bunun pratik faydası şudur: kaynak belge Word, InDesign ya da bir yazılım kaynak dosyası olabilir. XLIFF, bu belgenin çevrilebilir metnini biçimlendirmesinden ayırır. Çevirmen yalnızca metinle ilgilenir, dosyanın yapısı bozulmaz.

XLIFF, OASIS bünyesinde sürdürülen bir standarttır ve farklı sürümleri kullanımdadır. Sürüm farkları küçük görünse de araçlar arası aktarımda sorun kaynağı olabilir; hangi sürümün kullanıldığını sormak, teknik görünen ama pratik bir sorudur.

Yazılım ve web yerelleştirmesinde XLIFF neredeyse zorunlu hâle gelmiştir. İçerik yönetim sistemleri ile çeviri araçları arasındaki otomatik bağlantılar da genellikle bu biçim üzerinden kurulur.

Alıcı tarafta XLIFF’in en görünür faydası, çevirinin sizin dosyanızı bozmamasıdır. Metin ayrı bir kanaldan gidip geldiği için, teslim edilen belge kaynak belgeyle aynı yapıda döner. Ağır biçimlendirmeli kataloglarda ve çok dilli web projelerinde bu, dizgi maliyetini tek başına aşağı çeken bir ayrıntıdır.

TBX ve SRX: terimler ve kurallar

TBX (TermBase eXchange), terim veritabanlarının taşınması için kullanılan biçimdir ve ISO 30042 ile standartlaştırılmıştır. Kaynak terim, onaylı karşılık, tanım ve durum gibi alanları birlikte taşır.

Basit projelerde iki sütunlu bir tablo dosyası da işi görür. Ancak terim listeniz büyüdükçe ve alan sayısı arttıkça, tablo yetersiz kalır; yasaklı karşılıklar ve durum bilgisi gibi alanlar kaybolur.

SRX (Segmentation Rules eXchange) ise metnin nasıl bölüneceğini tanımlayan kuralları taşır. İlk bakışta ayrıntı gibi görünür, ama önemi büyüktür: aynı belge farklı kurallarla bölündüğünde eşleşme oranları değişir ve analiz sonuçları karşılaştırılamaz hâle gelir.

Kurumsal bir çeviri ilişkisinde bu dört dosyanın da devredilebilir olması idealdir. Pratikte çoğu kurum yalnızca TMX’i talep eder; diğer üçü genellikle hiç konuşulmaz ve tedarikçide kalır.

Oysa eksik devir, belleğin değerini de düşürür. Terim listesi olmadan taşınan bir bellek, hangi karşılığın bilinçli bir kurumsal tercih olduğunu göstermez; segmentasyon kuralları olmadan taşındığında ise yeni araçta farklı bölünme üretip eşleşme oranını beklenmedik biçimde düşürebilir. Dört dosyayı birlikte istemek, ek bir maliyet doğurmadığı hâlde devrin kalitesini belirgin biçimde artırır.

Aktarımda ne kaybolur?

Ortak biçimler taşımayı mümkün kılar ama kayıpsız yapmaz. Kayıplar genellikle metinde değil, metnin etrafındaki bilgide olur.

Bileşen	Aktarım riski	Sonucu
Cümle metni	Düşük	Genellikle sorunsuz taşınır
Biçimlendirme etiketleri	Yüksek	Kalın/italik bilgisi kaybolur, etiket hatası çıkar
Alan ve müşteri bilgisi	Orta	Bellek filtreleri çalışmaz hâle gelir
Segment durumu	Orta	Onaylı ile taslak ayrımı silinir
Notlar ve yorumlar	Yüksek	Proje geçmişi kaybolur
Terim alanları	Orta	Yasaklı karşılık ve tanım düşebilir

Tablodaki ikinci satır en çok soruna yol açanıdır. Biçimlendirme etiketleri araçlar arasında farklı temsil edilir; aktarımdan sonra çıktı dosyası bozulabilir ya da dizgi aşamasında ek iş doğar. Bu nedenle aktarım sonrası birkaç dosyanın çıktısını görsel olarak kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır.

Uyumluluk sorunu ne kadar yaygın?

Bu konu teorik değildir. 141 çevirmenle yapılan vaka çalışmasında katılımcıların %90’ı araçlar arası uyumluluk sorunu yaşadığını bildirmiş; bunların %70’i sorunun sık tekrarlandığını belirtmiştir (Pietrzak & Kornacki 2021).

Rakamlar, ortak biçimlerin sorunu azalttığını ama çözmediğini gösteriyor. Bunun nedeni, standartların isteğe bağlı alanlar içermesi ve her aracın bu alanları farklı yorumlamasıdır. Standarda uymak ile aynı sonucu üretmek farklı şeylerdir.

Aynı araştırmada araç dağılımının parçalı olması da bu sorunu besliyor: SDL Trados %43,3, memoQ %29,1, Wordfast %10,6 (Tablo 6.2). Yani tipik bir tedarik zincirinde en az iki farklı araç bir arada çalışıyor ve her devirde bir aktarım gerçekleşiyor.

Alıcı için sonuç açıktır: aktarım bir risk noktasıdır ve süreçte kaç kez aktarım yapıldığı sorulmaya değer bir sorudur. Her aktarım, hem zaman hem de kalite açısından küçük bir bedel taşır; zincirdeki halka sayısını azaltmak bu bedeli doğrudan düşürür.

Uyumluluk sorununun bir maliyet boyutu da vardır. Çevirmenlerin %91’inin lisansını kendi cebinden aldığı bir piyasada (Pietrzak & Kornacki 2021), müşterinin istediği aracı edinmek küçük tedarikçiler için gerçek bir engeldir. Ortak biçimlerin işlemesi, yalnızca teknik bir kolaylık değil; pazarın küçük oyunculara açık kalmasını sağlayan bir koşuldur.

Türkiye bağlamı

Türkiye’de yaşanan uyumluluk sorunlarının bir bölümü standartlardan değil karakter kodlamasından kaynaklanır. Türkçeye özgü harflerin — ı, İ, ğ, ş, ç, ö, ü — eski kodlamalarla üretilmiş dosyalarda bozulması hâlâ karşılaşılan bir durumdur. Aktarımda UTF-8 kullanıldığından emin olmak, bu sorunların çoğunu baştan keser.

İkinci yerel etken belge kaynağıdır. Türkiye’de çeviriye gelen resmî evrakın önemli bölümü taranmış PDF’tir; bu dosyalarda XLIFF üretimi ancak OCR sonrası mümkün olur ve etiket yapısı zayıf kalır. Kaynak dosyanın istenmesi, hem maliyeti hem aktarım riskini düşürür.

Üçüncüsü sözleşme pratiğidir. Yurt içi çeviri sözleşmelerinde çeviri belleğinin ve terim listesinin mülkiyeti çoğu zaman düzenlenmez. Bellek kişisel veri içeriyorsa, dosyanın kimde durduğu 6698 sayılı Kanun bakımından da anlam taşır. TMX teslimi ve tedarikçideki kopyaların imhası aynı maddede birlikte düzenlenmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Dosya biçimleri, çeviri alımında en teknik görünen ama sonuçları en somut olan başlıktır. Doğru maddeler sözleşmede yer alırsa, tedarikçi değiştirmek bir kriz olmaktan çıkar.

Çeviri belleğinin proje sonunda TMX biçiminde size teslim edileceğini yazdırın.
Terim listesini TBX ya da tablo biçiminde ayrıca isteyin.
Segmentasyon kurallarının (SRX) devredilebilir olmasını talep edin.
Teslim sonrası tedarikçideki kopyaların imha süresini maddeye bağlayın.
Aktarımdan sonra birkaç dosyayı örnekleme yoluyla kontrol ettirin.
Kaynak dosyaları saklayın; PDF değil, düzenlenebilir asılları.

Bu altı madde, çeviri varlıklarınızın sizde kalmasını sağlar ve gelecekteki fiyat pazarlığınızın da temelini oluşturur. Nasıl uyguladığımızı hizmetler sayfamızda görebilir, mevcut belleğinizin taşınması için bize yazabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

TMX ile XLIFF arasındaki fark nedir?

TMX çeviri belleğini taşır: kaynak-hedef cümle çiftlerinden oluşan bir arşivdir. XLIFF ise devam eden çeviri işini taşır: çevrilecek segmentleri, durumlarını ve notlarını içerir. Biri birikmiş bilgiyi, diğeri süregelen işi aktarır.

Belleğimi neden TMX olarak istemeliyim?

TMX araçtan bağımsız bir biçimdir ve neredeyse bütün çeviri ortamları tarafından okunur. Belleğiniz yalnızca bir aracın kendi biçiminde duruyorsa, tedarikçi ya da yazılım değiştirdiğinizde taşınması zorlaşır.

Aktarım sırasında veri kaybı olur mu?

Kısmi kayıp sık görülür. Cümle metinleri genellikle sorunsuz taşınır; biçimlendirme etiketleri, alan bilgileri ve özel meta veriler kayba açıktır. Bu nedenle aktarımdan sonra örnekleme yoluyla kontrol yapılması gerekir.

Uyumluluk sorunları ne kadar yaygın?

141 çevirmenle yapılan vaka çalışmasında katılımcıların %90’ı araçlar arası uyumluluk sorunu yaşadığını, bunların %70’i sorunun sık tekrarlandığını bildirmiştir. Yani ortak biçimler sorunu azaltmış ama ortadan kaldırmamıştır.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Routledge Focus, Bölüm 6, Tablo 6.2.
OASIS (2014). XLIFF Version 2.0 Specification. OASIS Standard.
ISO 30042:2019, Management of terminology resources — TermBase eXchange (TBX).