Post Editing Nedir? Makine Çevirisi Sonrası Düzeltme

Makine çevirisi sektöre girdiğinde yeni bir iş türü de doğdu: makinenin ürettiği metni düzeltmek. Bu işe sektörde post-editing, Türkçede ise son düzeltme ya da makine çevirisi sonrası düzeltme deniyor.

İçindekiler

Post editing nedir sorusunun kısa cevabı şudur: makine çıktısının kaynak metinle karşılaştırılarak bir insan tarafından düzeltilmesidir. Uzun cevabı ise daha ilginçtir; çünkü bu iş, sıfırdan çeviri yapmaktan yalnızca hızlı değil, aynı zamanda nitelik olarak farklıdır.

Bu yazıda düzeltmenin düzeylerini, sürecin nasıl kurulacağını, ne zaman kazandırıp ne zaman kaybettirdiğini ve fiyatlandırmanın hangi ölçüme dayanması gerektiğini ele alıyoruz.

Post editing nedir, çeviriden farkı nedir?

Sıfırdan çeviri yaparken çevirmen kaynak metni okur, anlamı kurar ve hedef dilde yeniden yazar. Zihinsel akış üretim yönündedir. Post-editing’de ise akış tersine döner: elinizde hazır bir metin vardır ve göreviniz onu doğrulamaktır.

Bu fark, işin yorucu tarafını açıklar. Doğrulama, üretmekten daha yüksek dikkat gerektirir; çünkü hatanın nerede olduğunu bilmezsiniz ve her cümleyi şüpheyle okumanız gerekir. Akıcı bir çıktı bu dikkati düşürdüğü için riski artırır.

İkinci fark, hazır metnin düşünceyi yönlendirmesidir. Önünüzde bir cümle dururken, ondan tamamen bağımsız bir çözüm üretmek zorlaşır. Literatürde çeviri belleği bağlamında tartışılan “kör inanç” sorunu burada da geçerlidir: hazır öneri, sorgulanmadan kabul edilme eğilimi yaratır (Bowker 2005).

Üçüncü fark bütünlükle ilgilidir. Cümle cümle düzeltme yapan bir kişi, metnin tamamını hiçbir zaman bir bütün olarak görmeyebilir. Bu, çeviri araçları literatüründe “kolaj çeviri” diye adlandırılan soruna benzer (Mossop 2006) ve tutarlılığı tehdit eder.

İki düzey: hafif ve tam düzeltme

Sektörde iki düzey ayırt edilir ve bu ayrımın sözleşmede yer alması gerekir. Aksi hâlde tarafların “düzeltilmiş metin” ifadesinden anladığı şey birbirinden çok farklı olur.

Ölçüt	Hafif düzeltme	Tam düzeltme
Amaç	Doğru ve anlaşılır metin	İnsan çevirisinden ayırt edilemeyen metin
Anlam hataları	Düzeltilir	Düzeltilir
Üslup ve akıcılık	Dokunulmaz	Yeniden yazılır
Terim tutarlılığı	Kritik terimlerde	Tüm metinde
Uygun olduğu metin	İç yazışma, bilgi amaçlı okuma	Yayımlanacak her metin

Hafif düzeltmede kural nettir: cümle doğruysa ve anlaşılıyorsa, daha güzel yazılabilecek olsa bile dokunulmaz. Bu kural düzeltmeyi yapan kişi için zordur; çünkü meslekî refleks metni iyileştirmek yönündedir.

Tam düzeltmede ise ölçüt sonuçtur: okuyan kişi metnin makineden geçtiğini anlamamalıdır. Bu düzeyde harcanan emek, çoğu zaman sıfırdan çeviriye yaklaşır. Beklenen tasarruf da buna göre küçülür.

Süreç nasıl kurulur?

İyi kurulmuş bir süreç, düzeltme aşamasından önce başlar. İlk adım kaynak metnin hazırlanmasıdır: bozuk biçimlendirmeler temizlenir, taranmış belgeler metne dönüştürülür, çok uzun cümleler gerekiyorsa bölünür.

İkinci adım terim ve bellek hazırlığıdır. Kurumun onaylanmış terim listesi ve varsa çeviri belleği sürece dahil edilir. Bu iki kaynak, düzeltme sırasında en çok zaman alan tekrarlı kararları ortadan kaldırır.

Üçüncü adım düzeltmenin kendisidir ve mutlaka kaynakla karşılaştırmalı yapılmalıdır. Yalnızca çıktı okunarak yapılan bir kontrol, atlama ve olumsuzluk hatalarını yakalayamaz; bunlar çıktıda tamamen doğal görünür.

Dördüncü adım kayıttır. Bulunan hatalar türlerine göre not edilirse, birkaç proje sonra hangi hata türünün tekrar ettiği görülür. Bu kayıt, hem motor seçimini hem de kontrol listesini yönlendirir ve sürecin zamanla ucuzlamasını sağlar.

Ne zaman kazandırır?

Post-editing’in kazandırdığı durumlar bellidir ve hepsi metnin doğasıyla ilgilidir. Metin ne kadar tekrarlı, kalıplaşmış ve dar alanlıysa, düzeltme o kadar hızlı ilerler.

Kaybettirdiği durumlar da bellidir. Motorun o alanda zayıf olduğu, kaynak metnin karmaşık cümlelerle yazıldığı ya da üslubun sonucu belirlediği metinlerde düzeltme, sıfırdan çeviriden daha uzun sürebilir. Deneyimli çevirmenlerin “bunu baştan çevirmek daha hızlı” demesi bu durumu anlatır.

Bu yüzden karar, tahminle değil ölçümle verilmelidir. Küçük bir örneklemde iki yöntem de denenir ve gerçek süreler karşılaştırılır. Birkaç saatlik bu çalışma, aylara yayılan bir sürecin yönünü belirler.

Ölçüm için elde bir başlangıç noktası da var. Sektör araştırmalarında çevirmen üretkenliği ortalama 2.684 kelime/gün olarak ölçülmüş, sektör ölçütü ise 2.500 kelime/gün olarak alınmıştır (DePalma 2012). Kendi ölçümünüzü bu çerçeveye oturtmak, sonuçların makul olup olmadığını görmenizi sağlar.

Fiyatlandırma ve ölçüm sorunu

Post-editing’in fiyatlandırılması, sektörün en tartışmalı konularından biridir. Yaygın uygulama, çeviri birim fiyatına indirim uygulamaktır. Sorun şudur: indirim oranı genellikle metnin gerçek durumuna değil, alışkanlığa dayanır.

Daha sağlıklı yöntem, ölçüme dayalı fiyatlandırmadır. Küçük bir örneklemde düzeltme süresi ölçülür, birim başına gerçek emek hesaplanır ve fiyat buna göre belirlenir. Bu yöntem hem alıcıyı hem tedarikçiyi korur.

Ölçü birimi de netleştirilmelidir. Türkiye’de yaygın uygulama boşluklu karakter sayımıdır; 1.800 boşluklu karakterlik bir sayfa yaklaşık 240 kelimeye karşılık gelir (Pietrzak & Kornacki 2021, s. 83). Kelime mi karakter mi sayıldığı, teklifte açıkça yazılmalıdır.

Son olarak, düzeltme düzeyi fiyatın parçasıdır. Hafif düzeltme fiyatıyla tam düzeltme beklemek, kalite tartışmasının en yaygın nedenidir. Teklifte hangi düzeyin uygulanacağı yazılmıyorsa, o teklif eksiktir.

Kimler bu işi yapmalı?

Post-editing’in ayrı bir beceri olup olmadığı uzun süre tartışıldı. Bugün sektörde yerleşen görüş, bunun çeviri yetkinliğinin üzerine eklenen bir beceri olduğu yönünde. Yani iyi bir çevirmen olmak gerekli koşuldur ama yeterli değildir.

Eklenen beceriler şunlardır: makine çıktısının tipik hata örüntülerini tanımak, gereksiz iyileştirmeden kaçınmak ve karar hızını korumak. Üçüncüsü çoğu zaman en zorudur; çünkü metni güzelleştirme dürtüsü meslekî bir alışkanlıktır.

Bir de tutum boyutu var. Araç kullanımına mesafeli bir çevirmen, makine çıktısıyla çalışırken daha fazla zorlanabilir. Literatürde bu durum, araçların yarattığı bilişsel sürtünme başlığı altında incelenir (Ehrensberger-Dow & O’Brien 2015). Süreç iyi tasarlanmazsa, teknoloji hızlandırmak yerine yavaşlatabilir.

Alıcı taraf için pratik sonuç şudur: bu işin herkese yaptırılamayacağını kabul etmek. Tedarikçinize düzeltmeyi kimin yapacağını ve o kişinin alan deneyimini sormak, fiyat sormak kadar meşru bir taleptir.

Standartlar ve sözleşme dili

Post-editing için uluslararası bir standart bulunuyor: ISO 18587, makine çevirisi çıktısının insan tarafından düzeltilmesine ilişkin gereklilikleri tanımlar. Standart, düzeltme düzeylerini, düzeltmeyi yapacak kişinin yetkinliklerini ve sürecin belgelenmesini kapsar.

Standarda atıf yapmak, sözleşmede tanım yükünü hafifletir. “ISO 18587 kapsamında tam düzeltme” ifadesi, tarafların aynı şeyi anlamasını sağlar ve anlaşmazlık hâlinde başvurulacak bir çerçeve sunar.

Sözleşmede yer alması gereken bir diğer başlık gizliliktir. Makine desteği kullanılacaksa hangi motorun kullanıldığı, verinin nereye gönderildiği ve saklanıp saklanmadığı yazılmalıdır. Bu bilgiler talep edilmezse çoğu zaman paylaşılmaz.

Üçüncü başlık şeffaflıktır. Teslim edilen metnin makine desteğiyle üretilip üretilmediğinin bildirilmesi, giderek yerleşen bir beklentidir. Bu bilgi, alıcının kendi iç kontrol düzeyini belirlemesi için gereklidir.

Türkiye bağlamı

Türkiye piyasasında post-editing çoğu zaman ayrı bir hizmet kalemi olarak tanımlanmaz. Bir işin makine desteğiyle mi yoksa sıfırdan mı yapıldığı sorulmadıkça belirtilmez; bu da fiyat karşılaştırmalarını yanıltıcı hâle getirir. İki teklif arasındaki fark, kalite farkı değil yöntem farkı olabilir.

Dil tarafında Türkçe, düzeltme yükünü artıran bir yapıya sahiptir. Sondan eklemeli yapı nedeniyle bir cümlenin anlamı tek bir ek üzerinden değişebilir; olumsuzluk eki düştüğünde çıktı akıcı kalır ama anlam tersine döner. Özne düşmesi ise kişi hatalarına yol açar. Bu iki hata türü, düzeltme sırasında özel olarak aranmalıdır.

Bir de sorumluluk katmanı var. Yeminli tercüme ve noter onayı gerektiren belgelerde çıktının doğruluğu, imzayı atan tercümanın sorumluluğundadır; süreçte makine kullanılmış olması bu sorumluluğu değiştirmez. Ayrıca belge kişisel veri içeriyorsa, bulut tabanlı bir motora gönderilmesi KVKK kapsamında ayrıca değerlendirilmelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Post-editing, doğru kurulduğunda gerçek bir tasarruf kalemidir; yanlış kurulduğunda ise gizli bir kalite riskidir. Farkı yaratan şey, kararın baştan tanımlanmış olmasıdır.

1. Teklif alırken makine desteğinin kullanılıp kullanılmayacağını açıkça sorun.
2. Kullanılacaksa düzeltme düzeyini yazdırın: hafif mi, tam mı?
3. Ölçü birimini netleştirin: kelime mi, boşluklu karakter mi?
4. İlk projede küçük bir örneklemde süre ve hata ölçümü isteyin; fiyatı bu ölçüme bağlayın.
5. Gizli belgelerde motorun kapatılabildiğine dair yazılı teyit alın.

Bizde makine desteğinin devrede olup olmadığı teklifte açıkça belirtilir ve düzeltme düzeyi projeye göre yazılır. Hangi belge türünüzde bu yaklaşımın anlamlı olduğunu birlikte değerlendirebiliriz: belgenizi yükleyin ya da fiyatlandırma mantığını görmek için fiyatlar sayfamıza bakın.

Sık sorulan sorular

Post-editing nedir?

Makine çevirisi çıktısının bir insan tarafından kaynak metinle karşılaştırılarak düzeltilmesi işlemidir. Sıfırdan çeviriden farkı, başlangıç metninin hazır olmasıdır; ancak bu her zaman daha az emek anlamına gelmez.

Hafif ve tam post-editing arasındaki fark nedir?

Hafif düzeltmede amaç metnin doğru ve anlaşılır olmasıdır; üslup kusurlarına dokunulmaz. Tam düzeltmede ise sonuç, insan çevirisinden ayırt edilemeyecek düzeyde olmalıdır. İkisi farklı süre ve farklı ücret gerektirir.

Post-editing her zaman daha ucuz mudur?

Hayır. Makine çıktısı zayıfsa düzeltme, sıfırdan çeviriden daha uzun sürebilir. Kazanç, metnin tekrarlılığına, alanın darlığına ve motorun o alandaki başarısına bağlıdır.

Post-editing nasıl fiyatlandırılır?

Yaygın uygulama, kelime başına indirimli bir birim fiyat ya da saat ücretidir. Sağlıklı olanı, önce küçük bir örneklemde gerçek düzeltme süresini ölçmek ve fiyatı bu ölçüme dayandırmaktır.

Kaynaklar

• ISO 18587:2017. Translation services — Post-editing of machine translation output — Requirements. Uluslararası Standardizasyon Örgütü.
• Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation. Routledge Focus, s. 83; Bölüm 3.
• DePalma, D. A. (2012). Translation Productivity Benchmarks. Common Sense Advisory.
• Bowker, L. (2005). Productivity vs Quality? A Pilot Study on the Impact of Translation Memory Systems. Localisation Focus, 4(1), s. 13–20.
• Ehrensberger-Dow, M. & O’Brien, S. (2015). Ergonomics of the Translation Workplace. Translation Spaces, 4(1), s. 98–118.
• Mossop, B. (2006). Has Computerization Changed Translation? Meta, 51(4), s. 787–793.