Çeviri Belleği Mülkiyet Sorunu: Bellek Kime Ait?

Bir çeviri projesi bittiğinde geriye yalnızca teslim edilen dosya kalmaz. Geriye, o projede biriken çeviri belleği de kalır: kaynak ve hedef cümlelerin eşleştirilmiş hâli, terim kayıtları, düzeltilmiş ifadeler. Bu birikim gerçek bir varlıktır ve gelecekteki maliyetinizi belirler.

İçindekiler

Buna karşılık çeviri belleği mülkiyet sorusu sözleşmelerde çoğu zaman hiç geçmez. Kimse sormaz, kimse yazmaz; bellek fiilen onu tutan tarafta kalır. Sorun, ilişki sona erdiğinde ya da bir veri talebi geldiğinde ortaya çıkar.

Bu yazıda belleğin kimin emeğiyle oluştuğunu, sözleşmede ne yazması gerektiğini, içindeki kişisel verinin nasıl değerlendirildiğini, ücretsiz servislerin kullanım şartlarını ve uygulanabilir bir çözümü ele alıyoruz.

Çeviri belleği mülkiyet sorusu neden sorulmuyor?

Birinci neden görünmezliktir. Bellek bir dosya olarak müşteriye teslim edilmez; aracın içinde, çevirmenin ya da büronun bilgisayarında yaşar. Görülmeyen bir varlığın sahipliği de doğal olarak gündeme gelmez.

İkinci neden, hukuki çerçevenin belirsizliğidir. Bellek ne klasik anlamda bir eserdir ne de sıradan bir veri yığını. İçinde kaynak metinden gelen parçalar, çevirmenin ürettiği ifadeler ve müşterinin belirlediği terimler bir arada bulunur. Üç tarafın da katkısı vardır.

Üçüncü neden alışkanlıktır. Sektörde yerleşik uygulama, belleğin hizmet sağlayıcıda kalmasıdır. Bu, kötü niyetli bir uygulama olmak zorunda değildir; çoğu zaman kimsenin aksini düşünmemiş olmasından kaynaklanır.

Dördüncü neden ise bağımlılığın işine gelmesidir. Belleği elinde tutan taraf, bir sonraki projede fiyat ve süre avantajına sahiptir. Müşterinin tedarikçi değiştirmesi, birikimi sıfırdan kurmak anlamına gelir. Bu, sessiz ama etkili bir bağlılık mekanizmasıdır.

Bellek kimin emeğiyle oluşuyor?

Belleğin içeriğine üç taraf katkı verir. Müşteri kaynak metni, alan bilgisini, terim tercihlerini ve düzeltme geri bildirimlerini sağlar. Çevirmen hedef metni üretir. Büro ise süreci kurar, bakımı yapar ve kayıtları denetler.

Bu üçlü katkı, tek taraflı bir mülkiyet iddiasını zorlaştırır. Buna karşılık pratik bir hiyerarşi kurulabilir: kaynak metin ve terminoloji müşteriye aittir; hedef metin, çeviri sözleşmesiyle müşteriye devredilir; belleğin bir dosya olarak yönetimi ise hizmet sağlayıcıdadır.

Uygulamada dengeli çözüm şudur: bellek müşteriye ait kabul edilir, hizmet sağlayıcı ise onu proje süresince ve sözleşmede tanımlı sınırlar içinde kullanma hakkına sahip olur. Böylece hem birikim korunur hem de bağımlılık ortadan kalkar.

Çevirmen tarafı da gözden kaçırılmamalıdır. Kitabın vaka çalışmasına göre çevirmenlerin yüzde 91'i kendi araç lisansına sahiptir (2021 verisi); yani bellek çoğu zaman çevirmenin kendi kurulumunda oluşur. Bu nedenle bellek devri, alt yüklenici sözleşmelerinde de ayrıca düzenlenmelidir.

Sözleşmede ne yazmalı?

Belirsizliği ortadan kaldıran şey uzun hukuki metinler değil, birkaç açık cümledir. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan senaryoları ve doğurduğu sonuçları özetliyor.

Senaryo	Bellek fiilen kimde?	Müşteri açısından risk	Önerilen hüküm
Sözleşmede hüküm yok	Hizmet sağlayıcıda	Tedarikçi değiştirmede birikim kaybı	Mülkiyet ve teslim koşulu eklenmeli
Bellek müşteriye ait yazılı	Müşteride	Düşük	Teslim biçimi ve sıklığı belirtilmeli
Ortak bellek kullanımı	Paylaşımlı	Üslup ve gizlilik karışması	Müşteriye özel bellek ayrımı
Alt yükleniciye devir	Zincirin son halkasında	Gizlilik zincirinin kırılması	Devir yasağı ve imha taahhüdü

Sözleşmeye yazılması gereken asgari unsurlar bellidir: belleğin mülkiyeti, talep hâlinde hangi biçimde teslim edileceği, hangi süreyle saklanacağı, kimlerle paylaşılabileceği ve iş bittikten sonra imha edilip edilmeyeceği.

Bu hükümlerin sözleşmenin gövdesinde yer alması gerekmez; kısa bir ek ya da hizmet tanımı da yeterlidir. Önemli olan uzunluk değil, tarafların aynı şeyi anladığından emin olmaktır. Tek cümlelik bir mülkiyet hükmü, ilişki sona erdiğinde uzun tartışmaları önler.

Teslim biçimi ayrıca önemlidir. Belleğin araçtan bağımsız bir değişim biçiminde teslim edilmesi, birikimin gerçekten taşınabilir olmasını sağlar. Yalnızca tescilli bir biçimde teslim edilen bellek, kâğıt üzerinde sizindir ama pratikte kullanılamaz.

Bellekteki kişisel veri

Çeviri belleği yalnızca dil verisi değildir. Sözleşmelerdeki taraf adları, vekâletnamelerdeki kimlik bilgileri, sağlık raporlarındaki tanı ifadeleri ve yazışmalardaki iletişim bilgileri segment olarak belleğe yazılır. Bu, belleği kişisel veri içeren bir kayıt ortamı hâline getirir.

Araç üreticileri bunun farkındadır. Kitapta aktarıldığı üzere memoQ, kullanıcıya veri koruma yükümlülüklerini hatırlatan bir uyarı diyaloğu gösterir (Pietrzak & Kornacki 2021, s. 25). Uyarı, sorumluluğun kullanıcıda olduğunu belirtir; yani teknik önlem tek başına yeterli değildir.

Riskin özelliği, verinin proje bittikten sonra da yaşamaya devam etmesidir. Teslim dosyası silinse bile bellek kaydı durur ve yıllar sonra başka bir müşterinin projesinde öneri olarak ekrana gelebilir. Bu, veri sızıntısının en sessiz biçimidir.

Bu risk özellikle vekâletname, sağlık raporu, mahkeme kararı ve iş sözleşmesi gibi belge türlerinde belirgindir. Bu belgelerde metnin kendisi kişiseldir; ayıklama işi bir kaç alanla sınırlı kalmaz, segmentlerin tamamını ilgilendirir.

Uygulanabilir önlem, kişisel veri yoğun belgelerde ayrı bellek kullanmak ve bu belleği proje sonunda tanımlı bir sürede imha etmektir. Ayrıca özel adların ve kimlik numaralarının bellekten temizlenmesi, teknik olarak mümkün olan bir bakım işlemidir.

Ücretsiz servislerin kullanım şartları

Mülkiyet tartışmasının en keskin hâli ücretsiz çevrimiçi çeviri servislerinde ortaya çıkar. Bu servisler bedelsizdir, ancak bedelsizliğin karşılığı kullanım şartlarında yazılıdır.

Novović'in aktardığı üzere Google'ın 2016 tarihli hizmet şartları, kullanıcının yüklediği içerik üzerinde şirkete dünya çapında geçerli bir kullanım lisansı tanıyordu (Novović 2017, s. 202). Bu tür hükümler hizmetin işlemesi için gerekli görülür; ancak gizli bir belge için kabul edilebilir bir çerçeve sunmaz.

Bugün kurumsal ve ücretli sürümlerde veri işleme koşulları farklı düzenlenmektedir. Belirleyici olan servisin adı değil, hangi sürümünün hangi sözleşmeyle kullanıldığıdır. Ücretsiz sürümle kurumsal sürüm arasındaki fark, gizlilik açısından belirleyicidir.

Bu nedenle ciddi bir hizmet sağlayıcı, gizli belgelerde hangi motorların kullanıldığını ve verinin dışarı çıkıp çıkmadığını yazılı olarak bildirir. Cevap veremeyen bir zincirde, gizlilik taahhüdü uygulamada karşılıksız kalır.

Belleğin yanındaki diğer varlıklar

Mülkiyet tartışması yalnızca çeviri belleğiyle sınırlı değildir. Bir projede birikip değer taşıyan üç varlık daha vardır: terim veritabanı, üslup kılavuzu ve karar kayıtları. Üçü de bellek kadar önemlidir, üçü de sözleşmelerde çoğu zaman geçmez.

Terim veritabanı, kurumunuzun kavramlarını hangi karşılıklarla kullandığınızı kaydeder. Ürün adları, unvanlar, teknik kavramlar ve tercih edilmeyen karşılıklar burada durur. Bellekten farklı olarak doğrudan okunabilir bir listedir; el değiştirmesi de kolaydır.

Üslup kılavuzu, hitap biçimi, tarih ve sayı yazımı, ölçü birimleri ve marka ifadelerinin nasıl kullanılacağını tanımlar. Bu belge çoğu zaman hiç yazılmaz; kararlar kişilerin belleğinde kalır ve ekip değiştiğinde kaybolur.

Karar kayıtları ise en kolay unutulan varlıktır. Bir projede tartışılıp karara bağlanmış bir çeviri tercihinin gerekçesi kayıt altına alınmazsa, aynı tartışma altı ay sonra yeniden yapılır. Kısa bir karar defteri bile bu tekrarı önler.

Bu üç varlığın da mülkiyeti ve teslim koşulu, bellekle aynı maddede düzenlenmelidir. Yalnızca belleği talep eden bir müşteri, birikimin okunabilir ve devredilebilir bölümünü geride bırakmış olur.

Türkiye bağlamı

Türkiye'de konunun hukuki çerçevesini 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu belirler. Çeviri hizmetinde müşteri genellikle veri sorumlusu, çeviri sağlayıcı ise veri işleyen konumundadır. Bu ayrım önemlidir, çünkü aydınlatma yükümlülüğü ve veri sahibi başvurularının muhatabı veri sorumlusudur.

Kanun kapsamında veri işleyenle yazılı bir sözleşme yapılması ve verinin işleme amacıyla sınırlı tutulması beklenir. Çeviri belleği bu çerçevede çoğu zaman gözden kaçan bir kayıt ortamıdır; sözleşme yalnızca teslim dosyasından söz ediyorsa bellek düzenlemesiz kalır.

Yurt dışına aktarım ayrı bir başlıktır. Bulut tabanlı araçlar ve çevrimiçi çeviri motorları verinin yurt dışındaki sunuculara gitmesi anlamına gelebilir. Yeminli çeviri ve noter onayı gerektiren belgelerde ise gizlilik yükümlülüğü ayrıca meslekî sorumluluk boyutu taşır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Çeviri satın alan taraf için bu konu iki nedenle önemlidir: birikiminizi kaybetmemek ve verilerinizin nerede durduğunu bilmek. Her ikisi de sözleşmeye eklenecek birkaç satırla çözülür.

Belleğin ve terim veritabanının size ait olduğunu sözleşmeye yazdırın.
Talep hâlinde araçtan bağımsız bir değişim biçiminde teslim edileceğini belirtin.
Saklama süresini ve iş bitiminde imha koşullarını gün olarak tanımlayın.
Alt yükleniciye devir yapılıp yapılamayacağını ve yapılacaksa aynı yükümlülüklerin geçerli olduğunu ekleyin.
Kişisel veri yoğun belgelerde ayrı bellek kullanılmasını talep edin.

Belleğinizin nasıl saklandığına ve teslim koşullarına ilişkin ayrıntıları çeviri hizmetleri sayfasında bulabilir, kurum içi gizlilik gereksinimlerinizi iletişim sayfamız üzerinden iletebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çeviri belleği kime aittir?

Yasal olarak tek bir cevabı yoktur; belirleyici olan sözleşmedir. Sözleşmede hüküm bulunmadığında bellek fiilen onu tutan tarafta kalır. Bu yüzden mülkiyet ve teslim koşulu işin başında yazılı olarak kararlaştırılmalıdır.

Belleğimi talep edersem hangi biçimde alırım?

Yaygın uygulama, belleğin TMX biçiminde teslim edilmesidir. Bu biçim araçtan bağımsızdır ve başka bir tedarikçiyle çalışmaya karar verdiğinizde içeriği taşıyabilmenizi sağlar.

Çeviri belleğinde kişisel veri bulunur mu?

Bulunabilir. Sözleşmelerdeki taraf adları, kimlik ve iletişim bilgileri, sağlık raporlarındaki ifadeler segment olarak belleğe yazılır. Bu nedenle bellek, kişisel veri içeren bir kayıt ortamı olarak değerlendirilmelidir.

Ücretsiz çeviri servisleri belgemi kullanabilir mi?

Kullanım şartlarına bağlıdır. Bazı ücretsiz servislerin şartları, yüklenen içerik üzerinde geniş kapsamlı kullanım hakkı tanır. Gizli belgelerde bu servislerin kullanılmaması ve kullanılmadığının yazılı olarak teyit edilmesi gerekir.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation: Insights from a Case Study. Londra: Routledge Focus, s. 25 ve s. 71–95.
Novović, M. (2017). Google Translate and data protection. Journal of Intellectual Property Law and Practice, s. 199–205.
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (2016). Resmî Gazete, 7 Nisan 2016, Sayı 29677.
LISA (2005). TMX 1.4b Specification. Localization Industry Standards Association.