CAT Aracı Uyumluluk Sorunu: Çevirmenlerin Ortak Derdi

Çeviri sektöründe herkesin bildiği ama müşteriye nadiren anlatılan bir sorun vardır: araçlar birbiriyle tam olarak konuşamaz. Bir çevirmenin memoQ'da hazırladığı dosya başka bir çevirmenin Trados kurulumunda beklendiği gibi açılmayabilir, biçimlendirme kayabilir, notlar kaybolabilir.

İçindekiler

CAT aracı uyumluluk sorunu, alan yazınında sanılandan daha somut biçimde ölçülmüştür. Kitabın vaka çalışmasında bu sorunu yaşayanların oranı yüzde 90 düzeyindedir; üstelik büyük bölümü bunu istisnai değil düzenli bir durum olarak tanımlar.

Bu yazıda sorunun teknik kaynağını, pazarın parçalı yapısını, standartların neden yetmediğini, müşteriye yansıyan maliyeti ve teslim formatı güvencesiyle bunun nasıl kapatıldığını anlatıyoruz.

CAT aracı uyumluluk sorunu neye benziyor?

Uyumluluk sorunu tek bir arıza değildir; birkaç farklı katmanda ortaya çıkar. En görünür olanı proje dosyasının açılmamasıdır: bir araçta hazırlanan paket, başka araçta desteklenmeyen bir sürüm ya da yapı içerir.

İkinci katman biçimlendirme etiketleridir. Kalın, italik, köprü ya da değişken alan gibi öğeler dosyada etiket olarak taşınır. Araçlar bu etiketleri farklı adlandırır ve farklı sırayla yerleştirir. Aktarım sırasında etiket kaybolduğunda hedef belgede biçim bozulur.

Üçüncü katman üstveridir: segment durumları, çevirmen notları, onay bilgileri, kalite kontrol ayarları ve terim veritabanı bağlantıları. Bunların çoğu standart bir karşılığa sahip değildir ve aktarımda düşer. Metin gelir, ama projenin hafızası gelmez.

Dördüncü katman, kaynak dosya biçimlerinin desteklenmesidir. Bir araç belirli bir masaüstü yayıncılık ya da altyazı biçimini açabilirken bir diğeri açamaz. Bu durumda çevirmen dosyayı elle dönüştürmek zorunda kalır ve dönüşümün her adımı yeni bir kayıp riski taşır.

Sorunun yaygınlığı: vaka çalışmasının bulgusu

Pietrzak ve Kornacki'nin 141 Polonyalı çevirmenle yürüttüğü vaka çalışmasında katılımcıların yaklaşık yüzde 90'ı araç uyumluluğu sorunu yaşadığını bildirmiştir. Bunların yaklaşık yüzde 70'i sorunu sık sık yaşadığını söylemektedir (2021 verisi).

Bu oran, sorunun münferit bir kurulum hatası olmadığını gösterir. Neredeyse tüm profesyonel çevirmenler, mesleki yaşamlarının bir bölümünü dosyaların birbirine dönüşmesini sağlamakla geçiriyor. Bu, doğrudan çeviri üretmeyen bir zaman kalemidir.

Aynı araştırma, çevirmenlerin yüzde 91'inin kendi araç lisansına sahip olduğunu da gösteriyor (2021 verisi). Yani araç seçimi çoğunlukla çevirmenin kendi kararıdır; büro ya da müşteri tarafından dayatılmaz. Bu özgürlük mesleki açıdan olumludur, ancak pazarın parçalanmasını da besler.

Araştırmanın Polonya piyasasında yapıldığını akılda tutmak gerekir. Yine de araç dağılımı ve dosya biçimleri küresel olduğu için bulgunun yönü Türkiye için de geçerli kabul edilebilir; oranların birebir aynı olduğunu varsaymak ise doğru olmaz.

Pazarın parçalı yapısı

Uyumluluk sorununun yapısal nedeni, tek bir baskın aracın bulunmamasıdır. Aynı vaka çalışmasında araçların kullanım payları aşağıdaki gibidir (2021 verisi).

Araç	Kullanım payı	Uyumluluk açısından anlamı
SDL Trados	%43,3	Fiilî ortak zemin, ama tek başına yeterli değil
memoQ	%29,1	Trados paketlerini okuyabilir, tam eşdeğerlik yok
Wordfast	%10,6	Daha hafif yapı, biçim desteği sınırlı
Diğer araçlar	Kalan pay	Bulut tabanlı ve kurum içi çözümler; aktarım en kırılgan burada

Tablonun anlattığı şey açıktır: piyasanın yarısından fazlası tek bir aracın dışındadır. Bir proje zincirinde üç farklı taraf varsa, en az iki farklı aracın devrede olma olasılığı yüksektir. Her aktarım noktası bir kayıp riski demektir.

Buna sürüm farkları da eklenir. Aynı aracın iki farklı sürümü arasında bile paket uyumsuzluğu yaşanabilir. Kurumsal projelerde sürüm sabitlemek, araç seçmek kadar önemlidir.

Parçalı yapının bir nedeni de maliyettir. Masaüstü lisansların fiyatı bağımsız çalışan çevirmen için önemli bir kalemdir; bu yüzden herkes zorunlu kalmadıkça ikinci bir araç edinmez. Sonuçta pazar, teknik bir tercihten çok ekonomik bir zorunluluk nedeniyle bölünmüş hâlde kalır.

Standartlar neden yetmiyor?

Sektör bu sorunu görmüş ve standart geliştirmiştir. TMX, çeviri belleklerinin araçlar arasında taşınması için; XLIFF ise çevrilecek içeriğin ve segment yapısının taşınması için tanımlanmıştır. Her ikisi de yaygın biçimde desteklenir.

Sorun, standartların esnek olmasıdır. Standart neyin taşınabileceğini tanımlar ama her aracın aynı biçimde yorumlamasını zorunlu kılmaz. Etiket adlandırması, boşluk işleme, satır sonu yönetimi ve özel alanlar araca göre değişir. Sonuç, teknik olarak geçerli ama pratikte kusurlu bir aktarımdır.

İkinci sorun, standartların projenin tamamını kapsamamasıdır. Terim veritabanı, kalite kontrol kuralları, stil kılavuzu bağlantısı ve segmentasyon kural dosyası çoğunlukla araca özgüdür. Bellek taşınır, ama projenin çalışma düzeni taşınmaz.

Dördüncü sorun sürüm çeşitliliğidir. Aynı standardın farklı sürümleri yıllar içinde yayımlanır ve araçlar bunları farklı hızlarda destekler. Gönderilen dosyanın hangi sürüme göre üretildiği belirtilmediğinde, aktarım sorunlarının kaynağını bulmak zorlaşır.

Üçüncüsü, standart dışı kısayollardır. Zaman baskısı altında dosyalar bazen ara biçimlere dönüştürülerek taşınır. Bu yöntem çalışır, ancak biçimlendirme ve segment yapısı üzerindeki denetimi büyük ölçüde ortadan kaldırır.

Müşteriye faturası ne oluyor?

Uyumluluk sorunu müşteriye teknik bir hata olarak görünmez. Üç farklı biçimde görünür: teslim gecikmesi, bozulmuş sayfa düzeni ve beklenmedik ek maliyet. Üçü de sürecin görünmeyen bir yerinde başlar.

En sık karşılaşılan sonuç düzen bozulmasıdır. Çeviri doğrudur, ancak tablolar kayar, madde imleri değişir, başlık stilleri kaybolur, sayfa sayısı artar. Basıma gidecek bir kataloğun ya da imzaya gidecek bir sözleşmenin bu hâlde teslim edilmesi kabul edilemez.

İkinci sonuç, düzeltme turlarının uzamasıdır. Müşteri düzeni düzeltmek için geri gönderir, düzeltme yeni bir aktarımla yapılır ve yeni kayıplar doğar. Döngü birkaç turda kapanır ama teslim tarihi çoktan kaymıştır.

Üçüncü sonuç daha sinsidir: dosya bir sonraki projede yeniden kullanılamaz hâle gelir. Bellek eksik ya da bozuk kaydedilmişse, güncelleme projesinde beklenen tekrar kazancı ortaya çıkmaz ve maliyet öngörüsü tutmaz.

Süreçle telafi: teslim formatı güvencesi

Bu sorunun müşteriyi ilgilendirmeyen bir sorun hâline gelmesinin yolu, teslim formatının taahhüt edilmesidir. İyi bir büro hangi aracı kullandığını değil, size hangi biçimde ve hangi düzende teslim edeceğini yazılı olarak bildirir.

Uygulamada bu şu anlama gelir: gönderdiğiniz dosya hangi biçimdeyse, çeviri de aynı biçimde ve aynı sayfa düzeniyle geri döner. Word belgesi Word olarak, sunum sunum olarak, altyazı dosyası zaman kodları korunarak teslim edilir. Dönüşüm sırasında oluşan her kayıp teslim öncesi kapatılır.

Bunu güvence altına alan adım, biçim karşılaştırmasıdır. Kaynak ve hedef belge yan yana açılır; başlık düzeyleri, tablo yapısı, madde imleri, köprüler ve sayfa sonları kontrol edilir. Bu kontrol çeviri kontrolünden ayrı bir adımdır ve ayrı kişiler tarafından yapılabilir.

Basıma ya da yayına gidecek işlerde bir adım daha eklenir: masaüstü yayıncılık kontrolü. Burada amaç metnin doğruluğu değil, hedef dilde uzayan metnin kutulara sığıp sığmadığıdır. Hizmet kapsamlarımızın hangi teslim biçimlerini içerdiğini çeviri hizmetleri sayfasında görebilirsiniz.

Türkiye bağlamı

Türkiye piyasasında uyumluluk sorununu ağırlaştıran ilk etken karakter kodlamasıdır. Eski kurumsal arşivlerden gelen belgeler zaman zaman Türkçeye özgü eski kodlamalarla saklanmıştır. Bu dosyalar modern araçlara aktarıldığında Türkçe harfler bozulur; bozulma çeviri sırasında değil, dosya açılırken oluşur ve fark edilmezse belleğe de bozuk olarak yazılır.

İkinci etken resmî belge zorunluluklarıdır. Noter onayına, konsolosluğa ya da kamu kurumuna sunulacak çevirilerde belgenin düzeni, kaşe ve imza alanlarının yerleşimi ve sayfa yapısı önemlidir. Düzen kaybı burada estetik bir sorun değil, işlemin reddedilme sebebidir.

Üçüncü etken, Türkçe için hazır kaynakların sınırlı olmasıdır. Türkçe az kaynaklı bir dil sayıldığından, araçların Türkçeye özgü segmentasyon kuralları, kısaltma listeleri ve kalite kontrol tanımları çoğu zaman eksiktir. Bu tanımların proje başında elle kurulması gerekir; kurulmadığında uyumsuzluk sorunları katlanarak artar.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

Sizin açınızdan bu konunun tek bir pratik karşılığı vardır: hangi aracın kullanıldığı sizin sorununuz değildir, teslim biçimi sizin sorununuzdur. Sorulacak soruları buna göre seçmek gerekir.

Dosyanızı düzenlenebilir özgün biçiminde gönderin; taranmış kopya yerine kaynak dosya her zaman daha iyi sonuç verir.
Teklifte teslim biçiminin ve sayfa düzeninin korunacağının yazılı olmasını isteyin.
Basıma gidecek işlerde masaüstü yayıncılık kontrolünün kapsamda olup olmadığını ayrıca sorun.
Resmî işlemlerde belgeyi teslim almadan önce kurumun istediği düzen koşullarını paylaşın.
Uzun süreli iş birliklerinde bellek dosyanızın standart biçimde size teslim edilebileceğini sözleşmeye ekletin.

Dosya biçiminiz ne olursa olsun teslim koşullarını netleştirmek için teklif sayfasından belgelerinizi iletebilir, özel düzen gereksinimlerinizi iletişim sayfamız üzerinden paylaşabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

CAT aracı uyumluluk sorunu ne kadar yaygın?

141 Polonyalı çevirmenle yapılan vaka çalışmasında katılımcıların yaklaşık yüzde 90 kadarı uyumluluk sorunu yaşadığını, bunların yüzde 70 kadarı ise bu sorunu sık sık yaşadığını belirtmiştir.

TMX ve XLIFF standartları sorunu çözmüyor mu?

Kısmen çözüyor. Her iki biçim de metni ve segment yapısını taşır, ancak biçimlendirme etiketleri, notlar, durum bilgileri ve kalite kontrol ayarları araçtan araca farklı yorumlanır. Aktarım sırasında kayıp genellikle bu katmanlarda olur.

Farklı araç kullanan bir büroyla çalışmam sorun yaratır mı?

Sizin için yaratmamalıdır. Belirleyici olan büronun hangi aracı kullandığı değil, size hangi biçimde teslim edeceğini taahhüt ettiğidir. Teslim biçimi ve düzen korunumu teklifte yazılıysa araç seçimi sizin sorununuz olmaktan çıkar.

Dosyamı hangi biçimde göndermeliyim?

Mümkünse belgenin düzenlenebilir özgün hâlini gönderin. Word, Excel, PowerPoint, InDesign ve altyazı dosyaları doğrudan işlenebilir. Taranmış PDF gönderiyorsanız hazırlık aşaması gerekeceğini ve bunun süreye yansıyacağını hesaba katın.

Kaynaklar

Pietrzak, P. & Kornacki, M. (2021). Using CAT Tools in Freelance Translation: Insights from a Case Study. Londra: Routledge Focus, Tablo 6.2 ve s. 71–95.
OASIS (2014). XLIFF Version 2.0 Specification. OASIS Standard.
LISA (2005). TMX 1.4b Specification. Localization Industry Standards Association.
O'Brien, S., Ehrensberger-Dow, M., Connolly, M. & Hasler, M. (2017). Irritating CAT tool features that matter to translators. HERMES, 56, s. 145–162.